Bài 5: Cung ứng nước sạch cho thành phố Hà Nội trong Quy hoạch Tổng thể Thủ đô Tầm nhìn 100 năm - Thách thức và Giải pháp

Ngày 30/5/2019, tại Hà Nội của Ngân hàng Thế giới (WB) đã công bố báo cáo báo cáo nghiên cứu “Việt Nam - hướng tới một hệ thống nước có tính thích ứng, sạch và an toàn”. Tại sự kiện này, lãnh đạo ngành Tài nguyên Môi trường cho biết “Việt Nam là quốc gia nghèo về nước nhưng lại sử dụng lãng phí tài nguyên nước”.

Hà Nội, cái tên gọi là mảnh đất trong sông, nhiều năm tự hào là thành phố sông hồ, nhưng gần đây vấn đề nước sạch cho thành phố gặp phải nhiều thách thức.

Ngày 17/3, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về “Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới”, trong đó có nội dung chỉ đạo “quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn dài hạn 100 năm, ổn định theo không gian phát triển mở, cấu trúc đô thị “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái-văn hóa chủ đạo; gắn kết chặt chẽ với vùng Thủ đô, vùng Đồng bằng sông Hồng, vùng Trung du và miền núi phía bắc và các hành lang kinh tế quốc gia, quốc tế.” – Nội dung này đã mở ra những hướng tiếp cận mới mà quy hoạch Thủ đô đang hoàn thiện cần điều chỉnh cho phù hợp. Bên cạnh đó những dữ liệu nghiên cứu đã công bố chính thức cũng là cơ sở để các đề xuất trong Quy hoạch cần cân nhắc thận trọng.

NHỮNG THÁCH THỨC TRONG VIỆC CUNG ỨNG NƯỚC SẠCH

Thiếu nguồn nước sạch từ nước mặt đến nước ngầm

Hà Nội nằm trong lưu vực sông Hồng - Thái Bình. Trong suốt lịch sử ngàn năm, Hà Nội cũng như cả nước sử dụng nguồn nước tự nhiên để sản xuất và sinh hoạt. Trong hơn 100 năm đầu TK 20, trong tiến trình đô thị hoá, việc khai thác, xử lý và phân phối nước sạch Hà Nội chuyển dần từ tự nhiên sang mô hình công nghiệp.

Trong 25 năm đầu TK 21 (2000-2025), Hà Nội tăng tốc đô thị hoá: Thành phố mở rộng hơn, dân cư đô thị tăng từ 2,3 triệu người năm 2003 lên 4,6 triệu người năm 2022, kéo theo nhu cầu dùng nước tăng nhanh… Tăng diện tích đất đô thị: từ 122km2 năm 2003 ( khảo sát của JICA) lên hơn 1.000km2 năm 2022 (khảo sát của City Solution bằng bản đồ phát sáng – Earth Nigth) đồng thời giảm diện tích đất tự nhiên, kéo theo nguồn nước ngầm cạn dần, thay thế bằng các nhà máy nước mặt. Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050 công bố năm 2011 (gọi tắt là QHC1259) đã định hướng xây dựng Nhà máy nước Sông Đà, sông Đuống, sông Hồng cung cấp cho dân cư nội thành Hà Nội. Hầu hết các huyện ngoại thành chuyển dần từ tự cấp nước sang sử dụng nước sạch do các trạm sản xuất nước nhỏ cung cấp. Năm 2024, Hà Nội điều chỉnh Quy hoạch chung và từng bước thay thế các nhà máy nước ngầm.

Báo cáo Quy hoạch Tài nguyên nước do Bộ TNMT công bố năm 2022 cho biết lượng nước từ đầu nguồn cạn dần… hệ quả là nước chảy ít dần vào các sông Tô Lịch, sông Nhuệ, sông Đáy, sông Tích, sông Cà Lồ, và các kênh Bắc Hưng Hải, Ngũ Huyện Khê… dẫn đến lắng bùn và chất thải, các sông ô nhiễm. Lượng nước thấp còn dẫn đến nguy cơ nhiễm mặn ở bề mặt cũng như tầng chứa nước (Quyết định 1622/QĐ-TTg năm 2022 phê duyệt Quy hoạch tài nguyên nước thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 do Thủ tướng Chính phủ ban hành). Nghị quyết 12/2011/NQ-HĐND về Quy hoạch cấp nước Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 dự báo nhu cầu dùng nước tới 2030 là hơn 2 triệu m3/ngày đêm. Nhu cầu cấp nước trong dự thảo Quy hoạch Thủ đô và Điều chỉnh Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô năm 2024 (Thuyết minh Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội do Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn quốc gia - Bộ Xây dựng thực hiện) tăng hơn 1,5 lần (3 triệu m3/ngày đêm) trong khi nước các sông suy giảm cả số lượng và chất lượng.

Đô thị hoá nhanh, nhu cầu cát tăng, đáy sông hạ thấp, mùa khô hạn phải dùng bơm dã chiến - phương án bị động và đắt đỏ, nên các vùng sản xuất nông nghiệp đã khoan nước ngầm để tưới tiêu nông nghiệp. Sông cạn dòng dần bị thoái biến, ô nhiễm nước mặt và ô nhiễm theo giếng khoan xuống tầng nước ngầm.

Nhiễm mặn và ô nhiễm nước mặt và nước ngầm

Có 3 nhà máy lấy nước mặt sông Đà, đó là Nhà máy nước Sông Đà, Xuân Mai, Ba Vì. Dự kiến tới năm 2030, 3 nhà máy tăng công suất gần gấp 4 lần (từ 360.000m3 lên 1.350.000m3/ngày đêm) [3]. Hồ thuỷ điện có dung tích 9,45 tỷ m3, mỗi năm tiếp nhận 45 tỷ m3 nước. Vào mùa khô hạn, thuỷ điện sông Đà phải xả 5 tỷ m3 nước đổ vào sông Hồng để phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Những năm gần đây, nước đổ về hồ giảm dần (năm 2022 giảm 57% so với các năm). Mùa khô năm 2023 lượng nước về hồ giảm còn 5 tỷ m3, Nhà máy nước Sông Đà đã phải lập trạm bơm dã chiến hút nước từ hồ Đầm Bài, có dung tích dự trữ 3 triệu m3, có thể ứng cứu trong 3 ngày để sản xuất 300.000m3 nước sạch/ngày đêm.

Cho đến năm 2024, Nhà máy nước Sông Đà đang phục vụ trong 10 quận, huyện phía Tây Nam Thủ đô. Dự kiến tới năm 2030 sẽ tăng công suất các nhà máy nước lấy nước sông Đà lên gấp 4 lần để có thể phục vụ nhiều dân cư trên nhiều địa bàn hơn nữa - đặt tình huống rủi ro cao nếu gặp sự cố (cạn nước, ô nhiễm, truyền dẫn), tạo ra nguy cơ thiếu nước sạch.

Tổng đương lượng nước sông Hồng -Thái Bình là 100 tỷ m3/năm, nhưng chênh lệch hai mùa lũ cạn rất lớn: vào tháng kiệt nhất còn dưới mức 3 tỷ m3. Mùa khô hạn nhiều năm gần đây, sông Hồng chảy qua Hà Nội cạn nước, lại chảy qua các địa phương đông dân, sản xuất công, nông nghiêp, làng nghề lâu đời… nên nguy cơ ô nhiễm cao.

Tài nguyên nước sạch Hà Nội đủ cung cấp cho 12 hay 19 triệu người?

Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm dự kiến sẽ tăng dần từ 9 triệu người (2026) lên 11 triệu (2030), 14 triệu (2035), 16 triệu (2045) 19 triệu (2065 và các năm sau). Từ dự báo số dân ấy mà quy ra diện tích đô thị cần tăng từ hơn 1.000km2 hiện tại lên 1.850km2, với quy mô như vậy sẽ cần hàng ngàn km đường bộ, hơn nghìn km đường sắt đô thị, nhiều trăm triệu m2 sàn… kéo theo cả nghìn trường học, trung tâm y tế, bệnh viện, khu nghỉ dưỡng, sân chơi công cộng, sân golf… Đô thị tới đâu thì đất tự nhiên, ruộng đồng, sông hồ, kênh mương thuỷ lợi mặt nước, cây xanh thu hẹp tới đó. Trong bài toán cấp nước, thuyết minh Quy hoạch viện dẫn trữ lượng nước sạch từ tài liệu công bố năm 2018, trong khi không đề cập dữ liệu trong Báo cáo Quy hoạch Tài nguyên nước công bố năm 2022, đã được Thủ tướng Chính phủ tại Quyết định số 1622/QĐ-TTg, do Bộ Tài nguyên Môi trường thực hiện trong hàng chục năm, sử dụng các nghiên cứu, phương pháp tính toán của các tổ chức Quốc tế uy tín toàn cầu… Với dữ liệu phi chính thức và không cập nhật thông tin mới như vậy sẽ có rất nhiều quan ngại của một số nội dung trọng yếu, quyết định sinh mạng hàng chục triệu người trong kế hoạch phát triển ngắn hạn, trung hạn và dài hạn của Thủ đô.

Thuyết minh Quy hoạch cho biết “Tổng lượng nước mặt đến TP Hà Nội trên Sông Hồng khoảng 109 tỷ m3. Tuy vậy đến tháng 3 có lượng dòng chảy nhỏ nhất, chỉ chiếm 1-2% lượng dòng chảy năm. Sự phân hóa này gây ra thiếu hụt lượng nước”. Mặc dù vậy, Quy hoạch vẫn đặt mục tiêu khai thác nước mặt để cấp nước sinh hoạt cho Hà Nội bằng cách tăng công suất các nhà máy lên gấp 2 đến 6 lần so với hiện nay.

Thiếu dữ liệu khảo sát lại đề xuất giải pháp chủ quan cho thấy Quy hoạch khai thác và phân phối nước sạch Hà Nội không khả thi. Thực tế này đặt ra câu hỏi cho các bên lập Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm: khả năng cung cấp nước sạch Hà Nội đủ cho 12 triệu người hay 19 triệu người?

GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO CẤP NƯỚC SẠCH BỀN VỮNG CHO HÀ NỘI

Trong 10 năm trở lại đây, Việt Nam đã triển khai nhiều biện pháp nhằm tăng cường cấp nước sạch đồng thời với sử dụng tiết kiệm nước. Nhiều địa phương, đơn vị đã đầu tư lớn cho hệ thống cung cấp nước nhằm đạt mục tiêu thất thoát bé hơn 15%. Bên cạnh đó, cũng đầu tư xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải, nhằm tăng cường tái sử dụng nước. Hà Nội đã đưa vào vận hành các nhà máy xử lý nước thải để giảm ô nhiễm nước thải độc hại đổ vào hồ: Trúc Bạch, Hồ Tây, Kim Liên, Yên Sở, Bảy Mẫu… Nhiều nơi đã lắp đặt hệ thống năng lượng mặt trời hay dùng thực vật để xử lý nước thải.

Việt Nam cũng tăng cường học hỏi các kinh nghiệm quốc tế để có thể đưa ra những giải pháp mới trong việc tối ưu hóa khai thác sử dụng nước sạch.

 Giải pháp khai thác và cung cấp nước sạch tập trung và phân tán

Giải pháp lưu giữ, tuần hoàn nước: Hành lang Xanh và Thành phố Nước

Chiến lược Hành Lang Xanh đã có trong Quy hoạch chung 1259 công bố cách đây 13 năm (2011-2024). Quy hoạch Thủ đô và Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô lập năm 2024 đã cụ thể hoá nội dung này: gia tăng không gian mặt nước sông hồ sinh thái; cải tạo đê, làm hồ điều hoà, phục hồi phát triển giao thông thuỷ; tạo ra các hành lang xanh, nêm xanh, rừng, dải cây, công viên xanh; nông nghiệp sinh thái… đảm bảo sự cân bằng bền vững, mối quan hệ hữu cơ giữa đất và nước, đất phải có đủ nước và nước phải đủ sạch thì mới tạo ra Hành Lang Xanh.

Nhiều nghiên cứu độc lập đã đề xuất mô hình Thành phố Nước Hà Nội, trong đó các đô thị đan xen với mặt nước. Sống chung với nước thì nước phải sạch, nước sạch thì nuôi đô thị khoẻ mạnh, do vậy các cư dân sống trong đô thị nước tự phải chịu trách nhiệm bảo vệ nguồn nước sạch và quản lý, xử lý nước thải chặt chẽ. Mỗi khu dân cư, đô thị trở thành đơn vị tự chủ tài nguyên nước của mình. Các khu dân cư đô thị tự chủ sinh thái liên kết với nhau trở thành đô thị sinh thái để cả Hà Nội trở thành Thành phố Nước.

Tập đoàn tư vấn Haskoning (Hà Lan) đã nghiên cứu các khu dân cư Bắc sông Hồng hình thành và phát triển từ những mạch nối quấn quýt của dòng nước dẫn từ sông Hồng vào các nhánh nhỏ đến kênh mương, đường xá. Từ đó đề xuất tái tạo những khu dân cư, đô thị mới nổi trên mặt nước, đan dệt giữa đất/nước, nhằm hướng tới một thành phố thân thiện với nước.

Giải pháp tích hợp đa ngành để quản lý, khai thác tài nguyên nước

Lồng ghép, tích hợp đa ngành trong quản lý, khai thác tài nguyên nước với các mục tiêu phát triển đô thị và giao thông đô thị. Trong giao thông đô thị cũng tích hợp đồng bộ hệ thống với nhiều loại hình phương tiện: đường sắt, đường bộ (cơ giới và phi cơ giới, đi bộ), đường thủy. Khai thác không gian đa chiều: trên cao, mặt đất, trên không và các tầng sâu dưới mặt đất. Kết hợp giao thông động và tĩnh, giao thông với kiên cố hóa đê điều, cũng là tạo ra không gian chứa nước an toàn.

Lồng ghép bảo vệ tài nguyên nước với thích ứng biến đổi khí hậu

Tháng 5/2024, Hà Nội phát động cuộc thi tuyển ý tưởng quy hoạch công viên khu vực ven sông và bãi giữa sông Hồng. Mục tiêu là xây dựng đề án phát triển bãi nổi giữa và ven sông Hồng thành công viên văn hóa đa chức năng, xứng tầm tại khu vực. Cùng thời gian, Hà Nội trình các cấp quản lý đồ án Quy hoạch Thủ đô và Điều chỉnh Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô. Cuộc thi thu hút nhiều cá nhân, tổ chức tham gia, trong đó có nhóm thầy và trò khoa Kiến trúc Quy hoạch (trường Đại học Xây dựng Hà Nội) và các KTS thuộc Hội KTS Hà Nội. Phương án dự thi đặt ra mục tiêu lồng ghép bảo vệ tài nguyên nước với thích ứng biến đổi khí hậu. Tăng cường không gian công viên công cộng cho Hà Nội nhưng tuân thủ Luật đê điều và các giải pháp linh hoạt nhằm thích ứng với sự thay đổi của mực nước sông Hồng hai màu lũ cạn cũng như những thách thức mới do biến đổi khí hậu toàn cầu tác động.

Sau 10 năm (2015-2025) thực hiện quy hoạch hành động tại Bờ Vở, bãi giữa sông Hồng đã cho thấy khả năng thích ứng với các thách thức nhiều mặt, có thể mở rộng mô hình ở quy mô lớn hơn, không chỉ trong lòng sông mà cả vùng đất thuộc lưu vực sông Hồng và các chi lưu. Từng bước hiện thực hóa các giải pháp nhằm phục hồi hệ sinh thái tự nhiên - đảm bảo nguồn tài nguyên nước sạch bền vững cho Hà Nội.

Tháng 2/2026, Hội KTS Hà Nội đã hỗ trợ Doanh nghiệp xã hội Thinkplayground phối hợp với UBND phường Hồng Hà triển khai dự án thu gom và xử lý nước thải chợ Long Biên bằng công nghệ sinh học. Dự án đã được UBND Thành phố Hà Nội đưa vào nội dung trưng bày thực địa “Sáng kiến môi trường sinh thái” trong Lễ hội Sáng tạo Thủ đô vào tháng 7/2026. Đây là bước đi tiếp theo trong chuỗi hoạt động bảo vệ môi trường sinh thái nói chung, nguồn nước ngầm và nước mặt Thủ đô

Tháng 4/2026 Hội KTS Hà Nội hợp tác với các chuyên gia trong nước và quốc tế (Nhóm City Solution) đã lập hồ sơ đăng ký tham gia giải quyết 13/30 bài toán lớn do Thành phố đặt hàng, trong đó lồng ghép nhiều bài toán, tích hợp nhiều giải pháp để tái thiết và phát triển hạ tầng đô thị xanh, thông minh, bền vững, hiệu quả cho Thủ đô Hà Nội, trong đó có bảo vệ tài nguyên nước… trên nền tảng những kết quả thực nghiệm thành công trong nhiều năm qua

Chú dẫn

[1] Quyết định 1622/QĐ-TTg năm 2022 phê duyệt Quy hoạch tài nguyên nước thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050

[2] Nghị quyết 12/2011/NQ-HĐND về Quy hoạch cấp nước Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050

[3] Thuyết minh Điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô Hà Nội do Viện Quy hoạch Đô thị và Nông thôn quốc gia - Bộ Xây dựng thực hiện

[4] Thuyết minh bà bản vẽ Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm do liên danh thực hiện, công bố lấy ý kiến nhân dân tháng 3/2026