Những tư liệu quý từ Pháp mở thêm hướng tiếp cận mới cho giới nghiên cứu

Thời gian gần đây, giới nghiên cứu và dư luận trong nước dành nhiều sự quan tâm đến việc Kỹ sư Vũ Đình Thanh công bố hàng loạt tài liệu tối mật của Pháp từ năm 1787. Là chuyên gia kỹ thuật thuộc Tập đoàn sản xuất tên lửa NPO Almaz của Nga, Kỹ sư Thanh có được nguồn sử liệu vô giá này nhờ mối quan hệ thân thiết với những người bạn Pháp trong thời gian anh làm việc lâu năm tại Nexter, tập đoàn chuyên sản xuất xe tăng Leclerc và pháo tự hành Caesar.

Đáng chú ý nhất trong hệ thống tài liệu này là bản sao y bản chính có chứng nhận của Lưu trữ Quốc gia Pháp cho Hải ngoại (ANOM), văn bản mà anh đã phải dành hơn một thập kỷ tìm kiếm và hiện đã lập vi bằng để bàn giao cho Cục Lưu trữ và Văn thư Quốc gia cùng Viện Chiến lược Lịch sử Quân đội. Việc xuất hiện của các văn kiện ngoại giao, báo cáo quân sự tối mật cùng những ấn bản chính thức của Nhà nước Pháp không chỉ tạo nên bước ngoặt trong việc tiếp cận sử liệu chuẩn xác tại Việt Nam, mà còn làm sáng tỏ hoàn toàn bản chất cuộc chiến tranh vệ quốc của triều đại Tây Sơn, đập tan những ngộ nhận lịch sử tồn tại bấy lâu nay.

Báo cáo tối mật của Thống chế Conway và sự sụp đổ của luận điệu chiếm giữ Gia Định

Tài liệu mang tính bước ngoặt đầu tiên là báo cáo quân sự mật đề ngày 18/6/1788 của Thống chế Bá tước Conway, Tổng chỉ huy các lực lượng quân sự Pháp tại Ấn Độ và Đông Nam Á. Đây là lần đầu tiên Việt Nam tiếp cận được một sử liệu chính thức có vị thế pháp lý và quân sự cao đến như vậy. Để hoàn thiện báo cáo này, Thống chế Conway không chỉ tổng hợp báo cáo từ vô số nguồn tin cậy, bao gồm cả thư từ của chính Nguyễn Ánh, mà ông còn trực tiếp phái hàng loạt chiến hạm Pháp đi trinh sát thực địa tại Đại Việt để xác minh năng lực thực tế của lực lượng này.

Kết quả điều tra thực địa đã đưa ra một kết luận đanh thép: tính đến tháng 6 năm 1788, Nguyễn Ánh hoàn toàn không có một nắm đất nào ở Đàng Trong, rơi vào cảnh trắng tay, không quân, không tướng. Sự tồn tại thực tế của Nguyễn Ánh thậm chí còn bị giới chỉ huy quân sự Pháp đặt dấu hỏi nghi ngờ sâu sắc sau các chuyến thị sát đường biển. Văn kiện tối mật này hoàn toàn đập tan mọi luận điệu cho rằng Nguyễn Ánh đã chiếm được Gia Định và xây dựng thành Gia Định trong giai đoạn 1787-1788.

Kết luận của Thống chế Conway hoàn toàn ăn khớp với nhận định của Chủ tịch Hồ Chí Minh rằng Nguyễn Ánh “tự mình đã chẳng có tài”, đồng thời phù hợp tuyệt đối với logic chiến lược quân sự thời bấy giờ. Tây Sơn luôn coi Nguyễn Ánh là kẻ thù số một, và một khi kẻ thù này xuất hiện tại Gia Định, triều đình Tây Sơn chắc chắn phải dồn toàn lực tiêu diệt chứ tuyệt đối không thể để đối phương tự do bành trướng ngay trên lãnh thổ của mình.

Bằng chứng vững chắc cho thực tế này thể hiện rõ vào năm 1791, khi triều Tây Sơn điều động hàng vạn tinh binh trèo đèo lội suối tiến đánh nước Lào. Một chiến dịch quân sự quy mô lớn vượt biên giới như vậy không bao giờ có thể diễn ra nếu ở vùng hậu phương sát nách đang tồn tại một mối đe dọa sinh tử sẵn sàng tiêu diệt Tây Sơn bất cứ lúc nào. Thực tế lịch sử khẳng định Tây Sơn là triều đại đã hoàn toàn thống nhất đất nước sau đại thắng quân Thanh năm 1789, và chính vùng Gia Định là vựa lúa trù phú được khai thác hiệu quả để cứu viện miền Bắc vượt qua nạn đói khủng khiếp giai đoạn 1788-1789.

Sách Trắng của Bộ Thuộc địa Pháp xác nhận hành vi bán nước và thực thi Hiệp ước Versailles

Nguồn tư liệu thứ hai mang giá trị pháp lý đặc biệt là cuốn Sách Trắng của Bộ Thuộc địa Pháp mang tên LES COLONIES FRANÇAISES, Exposition Universelle de 1889 - Notice publiée par le Ministère du Commerce, de l'Industrie et des Colonies, tức Các Thuộc địa của Pháp, Triển lãm Hoàn vũ 1889 - Tài liệu do Bộ Thương mại, Công nghiệp và Thuộc địa xuất bản, tập Các Thuộc địa Pháp: Đông Dương. Được phát hành chính thức nhân dịp Hội chợ Thuộc địa Pháp và khánh thành Tháp Eiffel vào đỉnh cao của thời kỳ thực dân, tác phẩm hiện đã được số hóa công khai trên thư viện trực tuyến Gallica của Thư viện Quốc gia Pháp.

Cuốn sách chính thức này của Nhà nước Pháp xác nhận sự tồn tại và việc thực thi Hiệp ước Versailles ký kết giữa chính quyền Pháp và Nguyễn Ánh, một văn bản chưa từng được công bố tại Việt Nam. Theo các điều khoản đã ký, phía Pháp cam kết chi viện cho Nguyễn Ánh một lực lượng quân sự khổng lồ gồm 20 chiến hạm, 5 trung đoàn quân đội Pháp và 2 trung đoàn lính thuộc địa, tổng quân số lên đến 10.000 binh lính, đi kèm một nguồn ngân sách dồi dào và khối lượng vũ khí trang bị cực lớn. Đổi lại cái giá quân sự đó, Nguyễn Ánh đã cam kết cắt nhượng vĩnh viễn cho Pháp một số vùng lãnh thổ của Đại Việt, trao cho Pháp đặc quyền khai thác gỗ tại toàn bộ các cánh rừng trên cả nước, độc quyền diêm tiêu, độc quyền thương mại cùng hàng loạt đặc quyền kinh tế mang tính bán nước khác.

Mặc dù Thống chế Conway từ chối trực tiếp thi hành hiệp ước từ căn cứ quân sự, song Giám mục Bá Đa Lộc đã chủ động vận động giới tài phiệt thực dân tư bản Pháp ra tay thực hiện trọn vẹn bản hiệp ước này. Cuốn sách khẳng định giới tư bản thực dân Pháp đã nhiệt liệt tài trợ ngân sách và phương tiện chiến tranh nhằm thu về những quyền lợi béo bở bắt nguồn từ các điều khoản của hiệp ước, dựa trên động cơ tích lũy tài sản và cướp bóc thuộc địa giống như mô hình Công ty Đông Ấn Anh đã chiếm đóng Ấn Độ, đồng thời để bảo vệ uy tín chữ ký của Quốc vương Pháp. Sách Trắng khẳng định dứt khoát rằng việc làm này thuần túy vì lợi ích của chủ nghĩa tư bản thực dân, hoàn toàn không dính líu đến tình cảm hay mối quan hệ riêng tư giữa Bá Đa Lộc và Nguyễn Ánh như các tài liệu xưa nay vẫn lầm tưởng.

Đặc biệt, lực lượng trực tiếp sang đánh phá Đại Việt chính là các sĩ quan đang tại ngũ trong quân đội Pháp mang quân hàm cấp cao như đại tá, trung tá, hạm trưởng cùng với chiến hạm và các trung đoàn chính quy, đóng vai trò giám sát quá trình thi hành hiệp ước chứ không phải là những kẻ đào ngũ. Chính sử nhà Nguyễn cũng phải ghi nhận sự hiện diện của hàng loạt sĩ quan Pháp giữ chức quan đại thần trong triều đình. Đây là văn kiện chính thống xác thực hành vi bán nước của Nguyễn Ánh, một kịch bản xâm lược và dựng bù nhìn quen thuộc mà các đế quốc phương Tây như Pháp, Anh, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha đã áp dụng khắp hoàn cầu.

Nội dung này tiếp tục được củng cố toàn diện trong cuốn sách EXPOSÉ STATISTIQUE DU TUNKIN, DE LA COCHINCHINE, DU CAMBOGE, DU TSIAMPA, DU LAOS, DU LAC-THO (Bản trình bày thống kê về Đàng Ngoài, Đàng Trong, Campuchia, Champa, Lào và Lạc Thổ) do M. M—N. biên soạn dựa trên ghi chép của nhà truyền giáo de La Bissachère, xuất bản tại Luân Đôn năm 1811, hiện lưu trữ trực tuyến tại Thư viện Quốc gia Pháp Gallica. Sách thống kê chi tiết rằng hiệp ước giữa Vua Pháp và Vua Cochinchine quy định Pháp cung cấp hạm đội 20 chiến hạm, 7 trung đoàn gồm 5 trung đoàn lính Âu và 2 trung đoàn lính bản xứ thuộc địa, cùng khoản viện trợ 5 triệu piastre trong 4 tháng (gồm một nửa tiền mặt và một nửa quân trang, vũ khí). Đổi lại, Nguyễn Ánh nhượng toàn quyền sở hữu cảng và lãnh thổ Hau-son cùng các đảo phụ cận từ Fay-fo ở phía Nam đến Hai-vueyn ở phía Bắc, cho phép Pháp thu thuế để duy trì lãnh thổ, cung cấp vật liệu và phu phen xây pháo đài, chặt mọi loại gỗ rừng để đóng tàu và duy trì thường trực 14 chiến hạm cho Vua Pháp. Thậm chí nếu lãnh thổ nhượng cho Pháp bị xâm phạm, Nguyễn Ánh phải cung cấp ít nhất 60.000 quân chịu sự chi trả và nuôi dưỡng của mình; khi Vua Pháp tiến hành chiến tranh tại Ấn Độ, Pháp được quyền bắt lính tới 14.000 người trên đất Đại Việt. Cuốn sách năm 1811 nhấn mạnh hiệp ước này đã cung cấp phương tiện duy nhất để người cai trị Cochinchine giành lại ngai vàng, biến xứ sở ngập tràn binh lính Pháp sang nghiền nát và tiêu diệt đối thủ.

Bản hịch năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung và chân tướng cuộc chiến tranh vệ quốc

Nguồn tài liệu thứ ba có ý nghĩa lịch sử vô cùng to lớn là ấn bản NOUVELLES DES MISSIONS ORIENTALES, Reçues à LONDRES, PAR LES DIRECTEURS DU SEMINAIRE DES MISSIONS ETRANGERES, En 1793, 1794, 1795 & 1796 (Tin tức về các Hội Truyền giáo Phương Đông, Nhận được tại London, bởi các Giám đốc của Chủng viện Truyền giáo Nước ngoài, vào các năm 1793, 1794, 1795 & 1796), do nhà in J. P. Coghlan tại Luân Đôn xuất bản năm 1797, hiện được lưu giữ và số hóa tại thư viện Đại học Indiana. Cuốn sách quý này, cùng với tác phẩm xuất bản năm 1811 của M. de La Bissachère, đã lưu giữ nguyên vẹn bản Hịch lịch sử năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung cùng những báo cáo thực tế từ chiến trường.

Nội dung bản Hịch năm 1792 tại trang 142 của cuốn sách năm 1797 chỉ rõ quân đội của Nguyễn Ánh sau 30 năm giao chiến với Tây Sơn đã hoàn toàn tan rã. Lúc bấy giờ, Nguyễn Ánh không hề có mặt ở Gia Định mà đang chui rúc, ẩn mình tại những vương quốc khốn khổ ở châu Âu và hoàn toàn không có chút giá trị nào. Hoàng đế Quang Trung nêu rõ: “Tên Chung đáng khinh ấy, kẻ đã chui rúc/ẩn mình trong những vương quốc khốn khổ ở châu Âu, thì còn đáng phải đếm xỉa gì?”.

Văn bản khẳng định rõ khi giặc Tây phương bất ngờ đánh phá khiến một số bến cảng và đất liền bị mất mát, nhân dân Gia Định lúc đầu có hoang mang sợ hãi, nhưng sau đó đã anh dũng đứng lên chống ngoại xâm. Hoàng đế Quang Trung tuyên bố sẽ thành lập các đạo quân tinh nhuệ để bóp nát bè lũ giặc Tây mắt xanh rắn rết, những xác chết từ biển Bắc dễ như bóp gãy cành củi khô, quét sạch lũ xâm lược ra khỏi bờ cõi dù quân thù sở hữu những phương tiện chiến tranh tân tiến như tàu bọc đồng và khinh khí cầu.

Sự trùng khớp tuyệt đối về câu chữ trong cả hai tác phẩm xuất bản năm 1797 và năm 1811 đã bác bỏ hoàn toàn cách diễn giải sai lệch cho rằng nhân dân Gia Định thuộc phe cánh của Nguyễn Ánh, bởi lẽ quân đội cũ đã rã đám, kẻ đứng đầu thì lưu vong ở châu Âu, còn người dân vùng đất phương Nam lúc này chính là thần dân của triều đại Tây Sơn đang tiên phong đứng lên chống lại liên quân xâm lược phương Tây.

Cùng trong ấn bản năm 1797, thư của giáo sĩ Le Labousse tường thuật trận đánh Quy Nhơn năm 1792 đã trực tiếp mô tả Nguyễn Ánh chỉ là một “nhà vua nhỏ nhoi đang lưu vong, chỉ quen với thất bại”. Trận Quy Nhơn năm 1792 được ghi nhận là cuộc tấn công ác liệt của liên quân Pháp - Bồ Đào Nha với sự tham gia của ít nhất một trung đoàn lính Pháp. Xuyên suốt các báo cáo quân sự trong sách chỉ có những phân đoạn miêu tả liên quân Xiêm - Pháp giao chiến với Tây Sơn, tuyệt nhiên không hề có sự xuất hiện của quân lính người bản xứ dưới trướng Nguyễn Ánh.

Hàng loạt cứ liệu lịch sử của chính phương Tây đã minh chứng rõ ràng rằng cuộc chiến đấu của triều đình Tây Sơn là một cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc chống lại quân xâm lược ngoại bang ròng rã suốt 10 năm từ khi Pháp tập trung lực lượng đánh phá năm 1792, chứ tuyệt đối không phải là một cuộc nội chiến thông thường. Thực tế này hoàn toàn trùng khớp với những đúc kết lịch sử mang tính chân lý trong tác phẩm Lịch sử nước ta (1942) của Bác Hồ: “Gia Long lại dấy can qua, Bị Tây Sơn đánh, chạy ra nước ngoài. Tự mình đã chẳng có tài, Nhờ Tây qua cứu, tính bài giải vây. [...] và lời khẳng định bất hủ: “Trước đó nước ta là một nước độc lập”.

Theo Kỹ sư Vũ Đình Thanh, trong thời gian hoạt động tại Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh chắc chắn đã tiếp cận những tài liệu gốc này cùng với truyền thống truyền khẩu sâu rộng trong quần chúng nhân dân. Anh nhấn mạnh rằng giới nghiên cứu ngày nay cần tìm hiểu kỹ để phân biệt nguồn gốc sử liệu; bởi trong thời kỳ đô hộ, thực dân Pháp đã can thiệp, chỉnh sửa rất nhiều tư liệu lịch sử nhằm phục vụ mưu đồ cai trị, đặc biệt là những bức thư truyền giáo trích dẫn qua tay nhiều học giả trung gian mà hoàn toàn không hề có bản thủ bút hay bản thảo nguyên bản. Với việc các văn bản gốc và Sách Trắng chính thức đang tiếp tục được số hóa công khai trên các thư viện hàn lâm thế giới, những bằng chứng không thể chối cãi về sự thật lịch sử sẽ ngày càng được minh chứng trọn vẹn trước công luận và dân tộc.