Đột phá thể chế, khơi thông sức mạnh tư nhân

Nhưng thực tiễn cũng cho thấy những giới hạn của cách làm này khi quy trình cứng nhắc, năng lực tổ chức có hạn và trách nhiệm giữa các khâu chưa được phân định hiệu quả. Khi mạnh dạn giao cho doanh nghiệp tư nhân không chỉ thiết kế, thi công mà cả trách nhiệm tổ chức, điều phối và quản lý thực hiện, những nguồn lực và năng lực xã hội mới có điều kiện được phát huy.

Vấn đề không phải là Nhà nước rút lui, mà là chuyển từ trực tiếp làm thay sang kiến tạo cơ chế, giao quyền gắn với trách nhiệm và giám sát bằng kết quả. Cách làm mới sẽ chứng minh được giá trị đến đâu qua khả năng biến nguồn vốn thành một hệ thống vận tải an toàn, đồng bộ và hữu ích trong thời hạn cam kết.

Từ những dự án kéo dài đến yêu cầu thay đổi cách làm

Nhìn lại hành trình phát triển đường sắt đô thị tại Việt Nam, điều khiến người dân và giới quan sát không khỏi trăn trở là thời gian triển khai quá dài, trong khi nhu cầu đi lại, áp lực giao thông và yêu cầu phát triển đô thị ngày càng cấp bách.

Tuyến đường sắt đô thị số 1 tại TP.HCM là một ví dụ đáng suy ngẫm. Dự án mất nhiều năm từ khâu chuẩn bị, phê duyệt đến thi công và đưa vào khai thác. Những khó khăn về vốn, giải phóng mặt bằng, phối hợp giữa các cơ quan, điều chỉnh thiết kế và quản lý hợp đồng đã khiến tiến độ kéo dài. Các dự án sử dụng vốn vay ODA còn phải đáp ứng những quy trình, điều kiện và yêu cầu phối hợp khác nhau, tùy thuộc vào nhà tài trợ và khuôn khổ thực hiện.

Không thể quy toàn bộ sự chậm trễ cho vốn ODA hay một mô hình quản lý duy nhất. Tuy nhiên, những kinh nghiệm đó cho thấy một thực tế: với các dự án hạ tầng quy mô lớn, nếu trách nhiệm bị phân tán, cơ chế phối hợp thiếu hiệu quả và việc xử lý vướng mắc mất quá nhiều thời gian, chi phí xã hội sẽ tăng lên, còn cơ hội phát triển có thể bị bỏ lỡ.

Bởi vậy, điều đáng quan tâm trong phương án triển khai các tuyến đường sắt đô thị mới không chỉ là quy mô vốn đầu tư lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng cho mỗi tuyến, mà còn là cách tổ chức thực hiện. Nếu một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt từ khảo sát, thiết kế, thi công, lắp đặt đến tích hợp hệ thống và bàn giao, những điểm nghẽn trong phối hợp có thể được giảm thiểu đáng kể.

Nhưng điều kiện tiên quyết là trách nhiệm phải đi cùng quyền hạn, tiêu chuẩn chất lượng, cơ chế giám sát và chế tài đủ mạnh. Một mô hình tổ chức mới chỉ thực sự ưu việt khi chứng minh được hiệu quả bằng tiến độ, chất lượng, an toàn và tổng chi phí trong suốt vòng đời công trình.

Chìa khóa trao tay: Đổi mới phương thức, không chỉ rút ngắn thời gian

Trong những dự án hạ tầng phức tạp, thời gian không đơn thuần là một chỉ tiêu hành chính. Mỗi năm chậm tiến độ còn đồng nghĩa với chi phí vốn, chi phí cơ hội, áp lực giao thông và những lợi ích kinh tế – xã hội chưa thể hiện thực hóa.

Phương thức chìa khóa trao tay, nếu được thiết kế và quản lý đúng cách, có thể tạo ra sự thay đổi quan trọng. Thay vì để nhiều chủ thể đảm nhiệm những phần việc rời rạc, một nhà thầu hoặc đầu mối tổng thể chịu trách nhiệm tích hợp các khâu, qua đó giảm nguy cơ đùn đẩy trách nhiệm khi phát sinh vấn đề.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ: chìa khóa trao tay không có nghĩa là trao toàn bộ quyền quyết định cho doanh nghiệp rồi giảm nhẹ vai trò của Nhà nước. Nhà nước vẫn phải giữ vai trò kiến tạo chính sách, tổ chức quy hoạch, bảo đảm lợi ích công cộng, kiểm soát an toàn và giám sát việc thực hiện các cam kết. Điều cần thay đổi là chuyển từ cách quản lý thiên về thủ tục, phân tán trách nhiệm sang cách quản trị dựa trên mục tiêu, kết quả và trách nhiệm giải trình.

Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ tiên tiến, bao gồm hệ thống điều khiển tự động và tàu không người lái khi phù hợp, có thể góp phần nâng cao hiệu quả vận hành, độ chính xác và năng lực phục vụ. Dẫu vậy, công nghệ hiện đại chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi đi kèm thiết kế đồng bộ, tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt, đội ngũ vận hành đủ năng lực và phương án bảo trì dài hạn.

Cam kết hoàn thành một hệ thống hạ tầng quy mô lớn trong thời gian ngắn là điều đáng chú ý. Nhưng tốc độ chỉ có ý nghĩa khi không đánh đổi chất lượng, an toàn và hiệu quả đầu tư. Thành công không nằm ở việc khởi công thật nhanh hay hoàn thành một công trình đúng ngày, mà ở khả năng đưa công trình vào khai thác ổn định, phục vụ người dân và tạo ra giá trị kinh tế lâu dài.

Thể chế do con người tạo ra, cũng phải được con người đổi mới

Một trong những bài học quan trọng nhất từ câu chuyện này là không nên xem những rào cản về thủ tục và cơ chế như điều bất biến. Quy định được đặt ra để bảo đảm trật tự quản lý, minh bạch và an toàn; nhưng khi cách áp dụng quy định trở nên cứng nhắc, chồng chéo hoặc không còn phù hợp với thực tiễn, chính sách cần được rà soát và điều chỉnh.

Không phải mọi thủ tục đều là lực cản, cũng không phải cứ cắt giảm quy trình là sẽ nâng cao hiệu quả. Vấn đề cốt lõi là phải phân biệt đâu là yêu cầu cần thiết để bảo vệ lợi ích công cộng, đâu là khâu trung gian gây lãng phí thời gian mà không tạo thêm giá trị.

Một cơ chế tốt cần đồng thời đáp ứng ba yêu cầu: tạo điều kiện cho người có năng lực hành động; quy định rõ trách nhiệm của từng chủ thể; và thiết lập hệ thống giám sát đủ mạnh để ngăn ngừa sai phạm, thất thoát. Khi ba yếu tố ấy được kết hợp, việc phân cấp và trao quyền mới thực sự trở thành động lực phát triển, thay vì chỉ là sự thay đổi hình thức trong quy trình quản lý.

Điều đáng mong đợi không phải là những ngoại lệ chỉ được áp dụng cho một vài dự án đặc biệt, mà là từ thực tiễn có thể hình thành những cơ chế tốt hơn, minh bạch hơn và có khả năng nhân rộng. Khi đó, tinh thần “thần tốc” không còn là khẩu hiệu xuất hiện trong những tình huống đột xuất, mà trở thành năng lực tổ chức thực hiện công việc của bộ máy.

Khơi thông sức mạnh tư nhân để tạo động lực tăng trưởng

Khu vực kinh tế tư nhân có thể mang đến nguồn vốn, năng lực quản trị, khả năng huy động công nghệ và động lực cạnh tranh. Khi được tham gia vào những dự án hạ tầng quy mô lớn trong một khuôn khổ chính sách rõ ràng, doanh nghiệp tư nhân không chỉ đóng vai trò nhà đầu tư hay nhà thầu, mà còn có cơ hội góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực của toàn xã hội.

Dĩ nhiên, huy động vốn tư nhân không có nghĩa là nguồn lực trở nên miễn phí, cũng không bảo đảm rằng mọi dự án do tư nhân thực hiện đều nhanh hơn hoặc hiệu quả hơn. Vốn đầu tư cuối cùng vẫn cần được hoàn trả và sinh lời bằng những nguồn thu hoặc lợi ích kinh tế cụ thể. Vì vậy, mỗi dự án phải được đánh giá nghiêm túc về tính khả thi tài chính, hiệu quả kinh tế – xã hội, phương án phân chia rủi ro và nghĩa vụ của các bên.

Đặc biệt, với những công trình liên quan trực tiếp đến không gian đô thị và lợi ích của hàng triệu người dân, việc lựa chọn nhà đầu tư, xác định tổng mức đầu tư, kiểm soát chất lượng và công khai các cam kết cần được thực hiện minh bạch. Cạnh tranh bình đẳng, giám sát độc lập và trách nhiệm giải trình chính là những điều kiện giúp nguồn lực tư nhân được phát huy mà không làm suy giảm lợi ích công cộng.

Nếu được tổ chức tốt, sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân có thể giúp Nhà nước tập trung hơn vào các nhiệm vụ cốt lõi: hoàn thiện thể chế, quy hoạch dài hạn, bảo đảm công bằng trong tiếp cận dịch vụ công và kiểm soát chất lượng phát triển. Đây là sự bổ trợ giữa Nhà nước và thị trường, chứ không phải sự thay thế vai trò của bên này bằng bên kia.

Đích đến không chỉ là những tuyến đường sắt

Một triệu tỷ đồng là con số rất lớn. Nhưng giá trị thực sự của các dự án đường sắt đô thị không chỉ nằm ở số vốn được huy động hay số kilômét đường ray được xây dựng. Đó còn là khả năng giảm ùn tắc, rút ngắn thời gian đi lại, nâng cao chất lượng môi trường đô thị, mở rộng không gian phát triển và thúc đẩy những ngành kinh tế liên quan.

Khi thể chế mở đường, nguồn lực tư nhân được khơi thông và trách nhiệm được xác lập minh bạch, tốc độ phát triển sẽ không còn chỉ là mong muốn. Nó có thể trở thành năng lực thực chất của nền kinh tế. Đó mới là giá trị lớn nhất mà câu chuyện đường sắt đô thị có thể gợi mở cho khát vọng tăng trưởng nhanh và bền vững của Việt Nam.

Đột phá lớn nhất có thể không chỉ nằm ở một hợp đồng chìa khóa trao tay hay mục tiêu hoàn thành công trình vào năm 2030, mà ở sự thay đổi tư duy quản lý các dự án lớn. Nhà nước không nhất thiết phải trực tiếp tổ chức và điều hành mọi khâu mới bảo đảm được lợi ích công. Khi biết lựa chọn đúng đối tác, giao quyền đủ rõ, phân định trách nhiệm minh bạch và giám sát bằng những tiêu chí có thể kiểm chứng, Nhà nước có thể huy động tốt hơn năng lực tổ chức, công nghệ và nguồn lực của khu vực tư nhân. Tuy nhiên, giao quyền không có nghĩa là buông lỏng quản lý; càng mở rộng trách nhiệm của doanh nghiệp, càng phải nâng cao năng lực giám sát và bảo vệ ngân sách của Nhà nước.

Thể chế mở đường cho doanh nghiệp phát huy năng lực; doanh nghiệp phải chứng minh năng lực bằng chất lượng và hiệu quả thực hiện; còn Nhà nước phải chịu trách nhiệm về quyết định đầu tư và bảo đảm nguồn lực công được sử dụng vì lợi ích lâu dài. Nếu mô hình này tạo ra kết quả thực chất, bài học quan trọng nhất sẽ không chỉ là làm đường sắt nhanh hơn, mà là hình thành một phương thức quản trị đầu tư công hiệu quả hơn, trong đó Nhà nước làm tốt vai trò kiến tạo, doanh nghiệp phát huy đúng năng lực và người dân là đối tượng thụ hưởng cuối cùng.

Nguồn tham khảo

[1] Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội, 16/10/2026. Cơ chế thực hiện và tổ chức triển khai 5 tuyến đường sắt đô thị Hà Nội bằng ngân sách nhà nước.

https://mrb.hanoi.vn/co-che-thuc-hien-va-to-chuc-trien-khai-5-tuyen-duong-sat-do-thi-ha-noi-bang-ngan-sach-nha-nuoc-72.html

[2] Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội, 15/10/2026. Hà Nội ký kết hợp đồng triển khai 05 tuyến đường sắt đô thị.

https://mrb.hanoi.vn/ha-noi-ky-ket-hop-dong-trien-khai-05-tuyen-duong-sat-do-thi-71.html

[3] Trang thông tin điện tử Đảng bộ thành phố Hà Nội. Hà Nội ký kết hợp đồng chìa khóa trao tay thực hiện 5 tuyến đường sắt đô thị, tin lễ ký ngày 15/10/2026.

https://app.thanhuyhanoi.vn/tin-tuc/cac-du-an-trong-diem-tren-dia-ban-thanh-pho/ha-noi-ky-ket-hop-dong-chia-khoa-trao-tay-thuc-hien-5-tuyen-duong-sat-do-thi-50055627.html

[4] Tập đoàn Vingroup, 15/10/2026. Vinhomes–SGC đầu tư gần 900.000 tỷ đồng xây dựng 5 tuyến metro Hà Nội.

https://www.vingroup.net/tin-tuc-su-kien/bai-viet/10099/vinhomes-sgc-dau-tu-gan-900000-ty-dong-xay-dung-5-tuyen-metro-ha-noi

[5] Trang thống kê chính thức nso.gov.vn. HTCTTKQG – Vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội, phần khái niệm và phương pháp tính.

https://www.nso.gov.vn/du-lieu-dac-ta/2019/12/htcttkqg-von-dau-tu-thuc-hien-toan-xa-hoi/

[6] Trang thông tin điện tử Đảng bộ thành phố Hà Nội, 7/10/2026. Hà Nội thống nhất chủ trương ký kết, tạm ứng hợp đồng thực hiện 5 tuyến đường sắt đô thị theo hình thức chìa khóa trao tay.

https://thanhuyhanoi.vn/tin-tuc/kinh-te-van-hoa-xa-hoi/ha-noi-thong-nhat-chu-truong-ky-ket-tam-ung-hop-dong-thuc-hien-5-tuyen-duong-sat-do-thi-theo-hinh-thuc-chia-khoa-trao-tay-50055191.html