Xây trường để giữ dân, giữ bản

Xây trường hôm nay không chỉ là đầu tư cho giáo dục, mà còn là đầu tư cho sự ổn định lâu dài của vùng biên, nơi mỗi học sinh trưởng thành sẽ là một công dân gắn bó với quê hương, góp phần giữ vững từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc.

Thiết chế phát triển con người nơi phên dậu Tổ quốc

Từ lâu, người ta vẫn nói muốn phát triển một vùng đất phải bắt đầu từ con người. Với các địa bàn biên giới, điều đó càng đúng hơn bao giờ hết. Khi điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, giao thông cách trở, đời sống nhân dân còn nhiều thiếu thốn, thì giáo dục trở thành con đường ngắn nhất để phá vỡ vòng luẩn quẩn của nghèo đói, lạc hậu và tụt hậu.

Ở nhiều xã vùng cao, khoảng cách từ bản đến trường có khi hàng chục ki-lô-mét. Mùa mưa, đường bị chia cắt; mùa đông, sương mù dày đặc; không ít học sinh phải băng rừng, vượt suối mới đến được lớp học. Chính hoàn cảnh ấy từng khiến nhiều em bỏ học giữa chừng, kéo theo những hệ lụy như tảo hôn, lao động sớm, thiếu kỹ năng sống và thiếu cơ hội thay đổi số phận.

Sự ra đời của hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú đã tạo nên một bước chuyển quan trọng. Các em có nơi ăn, chốn ở, được học tập trong điều kiện tốt hơn, được chăm sóc về sức khỏe, được rèn luyện kỹ năng và hình thành ý thức cộng đồng. Quan trọng hơn, các em không còn phải lựa chọn giữa việc đi học hay ở nhà phụ giúp gia đình mưu sinh.

Để thấy rõ giá trị này, hãy nhìn vào câu chuyện thực tế tại những ngôi trường nội trú vùng biên giới. Có những em học sinh người Mông, người Dao từng rụt rè, giao tiếp tiếng phổ thông còn ngập ngừng, bữa ăn chỉ có nắm mèn mén và chút măng rừng.

Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Thái Bình với các cháu học sinh vùng cao Hà Giang tháng 4/2016.

Thế nhưng, khi bước qua cánh cổng trường nội trú, được các thầy cô giáo cắm bản kiên trì rèn giũa, chăm chút từng bữa ăn giấc ngủ, các em đã lột xác. Hình ảnh một cậu bé vùng cao ngày nào giờ tự tin đứng thuyết trình về văn hóa dân tộc mình, hay những thầy cô giáo không quản đêm hôm, lội suối băng rừng đến từng nếp nhà sàn thuyết phục phụ huynh cho con em trở lại lớp, chính là những minh chứng sống động nhất. Đó là một sự đổi thay của một đứa trẻ không chỉ thắp sáng tương lai của một gia đình, mà còn hồi sinh hy vọng của cả một bản làng.

Thay vì chỉ nhìn nhận dưới góc độ sư phạm, chúng ta cần nâng tầm nhìn nhận: Trường phổ thông dân tộc nội trú là một thiết chế phát triển con người ở vùng biên giới. Thiết chế ấy đồng thời thực hiện bốn chức năng: giáo dục tri thức, bảo đảm an sinh, bảo tồn văn hóa và củng cố quốc phòng - an ninh. Khi bốn chức năng ấy vận hành đồng bộ, nhà trường trở thành "điểm tựa xã hội" của cộng đồng chứ không chỉ là nơi dạy học.

Nhà trường giúp trẻ em tiếp cận tri thức, đồng thời tạo điều kiện để các em được chăm sóc toàn diện về thể chất, tinh thần và kỹ năng sống. Thầy cô giáo không chỉ là người truyền đạt kiến thức mà còn là người định hướng nhân cách, người bạn đồng hành và nhiều khi là chỗ dựa tinh thần cho học sinh xa gia đình.

Trong môi trường nội trú, học sinh thuộc nhiều dân tộc khác nhau cùng học tập, sinh hoạt, chia sẻ những giá trị văn hóa và hình thành tinh thần đoàn kết.

Điều này góp phần giảm khoảng cách giữa các cộng đồng, tăng cường sự gắn bó, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc ngay từ thế hệ trẻ. Các em được học tiếng phổ thông để mở rộng cơ hội phát triển, nhưng vẫn được khuyến khích gìn giữ tiếng nói, trang phục, lễ hội, dân ca và phong tục tốt đẹp của dân tộc mình. Giáo dục vì thế không làm mất đi bản sắc, mà giúp bản sắc được tiếp nối trong một diện mạo mới, phù hợp với sự phát triển của xã hội hiện đại.

Chiến lược cốt lõi để giữ dân, xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân

Nhìn từ lớp cắt chính sách, việc đầu tư và củng cố hệ thống giáo dục vùng biên chính là sự cụ thể hóa sâu sắc các chủ trương của Đảng về phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, phát triển nguồn nhân lực. Xây dựng thế trận lòng dân, bảo vệ chủ quyền biên giới không chỉ là nhiệm vụ của riêng lực lượng vũ trang. Biên cương chỉ thực sự vững chãi khi đồng bào an tâm bám trụ, kinh tế phát triển và dân trí được nâng cao.

Một trong những thách thức lớn ở nhiều địa phương vùng biên là tình trạng học sinh bỏ học, kéo theo hệ lụy về di cư tự do. Đằng sau mỗi trường hợp bỏ học không chỉ là câu chuyện của một cá nhân, mà còn là nguy cơ tái sản sinh nghèo đói qua nhiều thế hệ. Một em nghỉ học hôm nay có thể trở thành một lao động phổ thông thiếu kỹ năng trong tương lai. Một cộng đồng có tỷ lệ bỏ học cao sẽ thiếu nguồn nhân lực có trình độ để phát triển kinh tế, quản lý xã hội và tiếp cận khoa học – công nghệ.

15 mẫu thiết kế cho trường nội trú liên cấp tại các xã biên giới đất liền để chuyển giao, phổ biến cho 22 địa phương trên cả nước.

Khi cuộc sống quá khó khăn, thiếu vắng cơ hội và tri thức, người dân dễ có xu hướng di cư tự do sang bên kia biên giới hoặc về các đô thị, để lại những bản làng vắng bóng thanh niên, tạo ra những khoảng trống về an ninh quốc phòng.

Ở chiều ngược lại, khi trường nội trú giúp học sinh duy trì việc học, những thay đổi tích cực bắt đầu xuất hiện. Trình độ dân trí được nâng lên, kỹ năng lao động được cải thiện, nhận thức pháp luật tốt hơn, ý thức bảo vệ môi trường và giữ gìn an ninh trật tự cũng được củng cố.

Đó là những yếu tố tạo nên sức mạnh nội sinh của cộng đồng. Không ít học sinh trưởng thành từ các trường nội trú đã trở thành cán bộ xã, giáo viên, bác sĩ, chiến sĩ biên phòng, kỹ sư nông nghiệp hay doanh nhân trẻ. Họ không chỉ thay đổi cuộc sống của chính mình mà còn quay trở về phục vụ quê hương, trở thành những hạt nhân thúc đẩy phát triển địa phương. Khi người trẻ có tri thức, có nghề nghiệp, có niềm tin và có cơ hội lập nghiệp ngay trên quê hương, họ sẽ lựa chọn ở lại xây dựng bản làng thay vì rời đi trong những cuộc mưu sinh đầy bất trắc.

Đáng chú ý hơn, trường học còn tạo ra những tác động lan tỏa đối với từng gia đình và cả cộng đồng. Khi một học sinh học tốt, nhận thức của cha mẹ về giáo dục cũng thay đổi. Khi nhiều học sinh tiếp tục học lên cao, cộng đồng dần hình thành niềm tin rằng con đường học tập là con đường thoát nghèo bền vững. Chính sự thay đổi trong nhận thức ấy mới là giá trị lâu dài mà không một chính sách hỗ trợ ngắn hạn nào có thể thay thế.

Lời kết

Có những công trình được xây dựng bằng bê tông, cốt thép; có những công trình được dựng nên bằng niềm tin và khát vọng. Trường học nơi biên giới là công trình của cả hai. Mỗi phòng học sáng đèn là thêm một cơ hội để một đứa trẻ thay đổi cuộc đời; mỗi thế hệ học sinh trưởng thành là thêm một lực lượng xây dựng quê hương, gìn giữ bản làng và bảo vệ chủ quyền đất nước.

Để rồi mỗi mái trường nơi biên cương sẽ mãi là nơi:

Cõng từng con chữ trên vai
Bao em nhỏ vượt suối dài, dốc cao
Bao thầy cô giáo gian lao
Bám trường, bám điểm truyền trao nghĩa tình…

Trích thơ của Hạnh Ly - nữ sĩ quê lúa

Giữ vững biên cương không chỉ bằng những cột mốc trên đỉnh núi hay những con đường tuần tra nơi biên giới, mà còn bằng những lớp học vang tiếng đọc bài, bằng những mái trường nuôi dưỡng tri thức, trách nhiệm và tình yêu Tổ quốc. Bởi suy cho cùng, muốn giữ vững biên cương trước hết phải giữ được dân; muốn giữ được dân phải chăm lo cho thế hệ trẻ. Đầu tư cho trường học hôm nay chính là vun đắp "cột mốc lòng dân" bền vững nhất cho ngày mai.