Là ngôi trường đầu tiên hoàn thành trong chương trình xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tại 248 xã biên giới đất liền, Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Si Pa Phìn (Điện Biên) đã bước qua học kỳ đầu tiên với những kết quả đáng ghi nhận. Được khởi công cuối tháng 7/2025, trên diện tích 6,88 ha, công trình cơ bản hoàn thành chỉ sau hơn 5 tháng thi công. Hiện trường tổ chức dạy học cho 1.013 học sinh với 31 lớp, trong đó 773 học sinh nội trú và 240 học sinh bán trú.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở cơ sở vật chất đồng bộ với phòng học bộ môn, thư viện, phòng STEM, nhà đa năng, sân thể thao, bể bơi, khu nội trú, nhà ăn... mà còn ở những thay đổi của học sinh sau thời gian đầu làm quen với môi trường mới. Với 65 cán bộ, giáo viên, nhân viên đang đảm nhiệm việc quản lý, giảng dạy và chăm sóc hơn 1.000 học sinh, Si Pa Phìn cũng cho thấy yêu cầu quan trọng đối với mô hình trường liên cấp vùng biên: Cùng với đầu tư cơ sở vật chất, cần xây dựng đội ngũ giáo viên đủ năng lực, tâm huyết và gắn bó lâu dài với địa bàn.

Trường liên cấp Si Pa Phìn tại xã Si Pa Phìn, tỉnh Điện Biên đã về đích đầu tiên trong chiến dịch xây 248 trường học vùng biên giới với cơ sở vật chất phòng học bộ môn, thư viện, phòng STEM, nhà đa năng, sân thể thao, bể bơi, khu nội trú, nhà ăn...

Theo thầy Nguyễn Văn Dúp, Hiệu trưởng nhà trường, những ngày đầu về trường mới là khoảng thời gian không dễ dàng đối với cả học sinh và giáo viên. Phần lớn các em là con em đồng bào dân tộc thiểu số ở những bản vùng cao, có em lần đầu tiên sống xa gia đình, lần đầu làm quen với môi trường học tập và sinh hoạt tập trung. “Có em buổi tối nhớ bố mẹ, nhớ anh chị em ở nhà rồi khóc. Có em chưa quen với việc ăn ở tập thể, chưa biết tự sắp xếp quần áo, chăn màn, đồ dùng cá nhân. Những việc tưởng như rất đơn giản với nhiều học sinh ở nơi khác nhưng với các em lại là quá trình để làm quen và hình thành thói quen”, thầy Dúp chia sẻ.

Theo thầy, thời gian đầu, giáo viên phải dành rất nhiều thời gian để hướng dẫn, nhắc nhở và động viên học sinh. Thầy cô không chỉ đứng lớp giảng bài mà còn phải gần gũi, trò chuyện, nắm bắt tâm lý từng em, nhất là những học sinh lần đầu xa nhà. “Chúng tôi xác định rằng nếu các em chưa cảm thấy an toàn, chưa cảm thấy trường học là nơi thân thuộc thì rất khó để các em học tập tốt. Vì vậy, trước hết phải giúp các em ổn định tâm lý, quen với môi trường mới, rồi từng bước hình thành nền nếp”, thầy nói.

Sau một học kỳ, những thay đổi của học sinh đã trở nên rõ rệt. Các em dần biết tự chăm sóc bản thân, chủ động hơn trong học tập và sinh hoạt, biết chia sẻ công việc với bạn bè, tham gia các hoạt động tập thể và mạnh dạn giao tiếp với thầy cô. “Nhìn các em bây giờ, chúng tôi thấy các em trưởng thành hơn rất nhiều so với những ngày đầu. Các em biết tự giác dậy đúng giờ, vệ sinh cá nhân, sắp xếp đồ dùng, chuẩn bị bài vở; trong giờ tự học cũng đã có ý thức hơn. Những việc đó hình thành từng ngày, từng tuần, chứ không thể có ngay trong một sớm một chiều”, thầy Dúp cho biết.

Theo thầy Dúp, những kết quả đó không thể hiện đầy đủ qua bảng điểm hay các con số thống kê. “Một học sinh hôm nay biết tự chăm sóc mình hơn hôm qua, biết quan tâm đến bạn bè, biết chia sẻ với tập thể, biết trân trọng công sức của bố mẹ và có ý thức hơn trong học tập, đó cũng là thành quả giáo dục rất lớn. Đối với học sinh vùng biên, chúng tôi càng phải quan tâm đến những giá trị đó”.

Thầy cho rằng, mô hình trường nội trú liên cấp đang tạo ra môi trường thuận lợi để giáo dục học sinh toàn diện hơn. “Các em được học văn hóa trên lớp nhưng ngoài giờ học còn có rất nhiều không gian để rèn luyện. Từ thể thao, văn nghệ, đọc sách, hoạt động câu lạc bộ đến kỹ năng sống, tự phục vụ, làm việc nhóm. Mỗi hoạt động đều giúp các em có thêm một kỹ năng, thêm một trải nghiệm và dần trưởng thành hơn”.

“Chúng tôi không đặt mục tiêu biến các em thành những học sinh chỉ biết học thuộc bài. Điều quan trọng là giúp các em có kiến thức, có kỹ năng, có sự tự tin và biết mình cần làm gì cho bản thân, gia đình và cộng đồng. Đó là hành trình lâu dài và chúng tôi mới chỉ bắt đầu”, thầy Dúp nhấn mạnh.

Tại tỉnh Lào Cai, 4 dự án giai đoạn 1, gồm: Dự án Trường Phổ thông nội trú TH&THCS tại các xã: Mường Khương, A Mú Sung, Pha Long và Y Tý đang được triển khai đồng loạt, đảm bảo tiến độ đề ra. Các nhà thầu huy động tối đa các các nguồn lực, bám sát “Đường găng tiến độ theo ngày của công trình”, tổ chức thi công liên tục “3 ca, 4 kíp”, đẩy nhanh tiến độ; tổ chức thi công đồng loạt, bảo đảm an toàn vệ sinh môi trường và an toàn lao động; đảm bảo hoàn thành, bàn giao công trình đưa vào sử dụng trước ngày 30/8/2026. Đến nay, khối lượng thi công các dự án trường nội trú biên giới cơ bản đạt tiến độ đề ra. Trong đó, các dự án trường nội trú tại xã Mường Khương và A Mú Sung đạt 96% khối lượng; các dự án tại xã Y Tý và Pha Long đạt 88% khối lượng. Về công tác chuẩn bị đưa 4 trường giai đoạn 1 vào hoạt động, đến nay, đã cơ bản hoàn thiện phương án tuyển sinh, bố trí cán bộ, giáo viên, nhân viên; chuẩn bị sách giáo khoa, đồ dùng cá nhân, học phẩm, tổ chức ăn ở và bảo đảm an ninh, an toàn cho học sinh.

Dự án Trường Phổ thông nội trú TH&THCS tại các xã: Mường Khương, A Mú Sung, Pha Long và Y Tý đang được triển khai đồng loạt, đảm bảo tiến độ đề ra.

Nhà thơ Pờ Sảo Mìn, người con dân tộc Pa Dí ở Mường Khương chia sẻ: “Tôi rất vui và tự hào khi Mường Khương là một trong 4 xã của Lào Cai được lựa chọn triển khai trường nội trú liên cấp trong giai đoạn đầu của Đề án. Đây không chỉ là công trình giáo dục lớn đối với địa phương mà còn thể hiện sự quan tâm rất cụ thể của Đảng, Nhà nước đối với trẻ em vùng biên, nhất là con em đồng bào các dân tộc thiểu số”.

Điều tác giả bài thơ “Cây hai ngàn lá” kỳ vọng hơn cả là ngôi trường mới không chỉ hiện đại về cơ sở vật chất mà phải trở thành môi trường giáo dục toàn diện, nơi học sinh vừa được trang bị tri thức, kỹ năng, vừa được nuôi dưỡng tình yêu quê hương và ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. “Mường Khương có nhiều dân tộc cùng sinh sống, mỗi dân tộc có một nền văn hóa, tiếng nói, phong tục riêng. Tôi mong ngôi trường mới sẽ là nơi các cháu được học cái mới nhưng không quên cái gốc của mình; biết trân trọng văn hóa dân tộc mình, đồng thời biết tôn trọng và yêu quý các dân tộc khác. Đó cũng là cách để vun đắp tình đoàn kết ngay từ thế hệ trẻ”, nhà thơ Pờ Sảo Mìn bày tỏ.

Những công trình thuộc giai đoạn 1 đang dần hoàn thiện, chuẩn bị đón những học sinh đầu tiên, cũng là lúc hành trình xây dựng các mái trường tiếp theo được nối dài. Tại Lào Cai, Bát Xát là một trong những địa bàn được lựa chọn triển khai trường phổ thông nội trú liên cấp trong giai đoạn 2 của Đề án xây dựng 248 trường tại các xã biên giới đất liền. Theo quy mô dự kiến, công trình được đầu tư đồng bộ các hạng mục từ khối lớp học, nhà hiệu bộ, nhà đa năng, nhà văn hóa đến khu nội trú học sinh, nhà công vụ giáo viên, nhà ăn, hạ tầng kỹ thuật, thiết bị trường học và các công trình phụ trợ. Trường được thiết kế đáp ứng khoảng 28 lớp, gồm 12 lớp tiểu học và 16 lớp THCS, với quy mô khoảng 980 học sinh. Dự án có tổng mức đầu tư khoảng 265 tỷ đồng.

Bà Nguyễn Thị Ngọc Anh – Phó Chủ tịch UBND xã Bát Xát, tỉnh Lào Cai.

Trao đổi về ý nghĩa của dự án, bà Nguyễn Thị Ngọc Anh, Phó Chủ tịch UBND xã Bát Xát, cho rằng việc Bát Xát được lựa chọn triển khai trường trong giai đoạn 2 của Đề án là cơ hội quan trọng để địa phương tiếp tục hoàn thiện mạng lưới giáo dục vùng biên. “Đây không chỉ là việc xây dựng thêm ngôi trường mà là đầu tư cho con người và tương lai lâu dài của Bát Xát. Một ngôi trường được đầu tư đồng bộ sẽ tạo điều kiện tốt hơn cho học sinh học tập, ăn ở, sinh hoạt; đồng thời giúp giáo viên có môi trường công tác thuận lợi hơn. Đặc biệt, với địa bàn rộng, nhiều thôn bản xa trung tâm, mô hình trường nội trú liên cấp sẽ góp phần giảm khoảng cách đi lại, hạn chế nguy cơ học sinh nghỉ học, bỏ học và tạo điều kiện để các em được học tập liên tục”, bà Nguyễn Thị Ngọc Anh chia sẻ.

Ý tưởng kiến trúc Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Bản Vược, xã Bát Xát, Lào Cai với hai module chính gồm phòng học và khu nội trú, được tổ chức hài hòa, thích ứng với địa hình miền núi.

Theo bà Ngọc Anh, quy mô khoảng 980 học sinh cho thấy công trình không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt mà còn tạo dư địa để địa phương tập trung học sinh, đội ngũ giáo viên và nguồn lực đầu tư, từng bước nâng cao chất lượng giáo dục. Các hạng mục nội trú, nhà ăn, nhà công vụ cùng hệ thống cơ sở vật chất đồng bộ đặc biệt có ý nghĩa đối với học sinh dân tộc thiểu số ở những khu vực còn nhiều khó khăn. “Chúng tôi kỳ vọng khi dự án hoàn thành, học sinh vùng biên sẽ được học tập trong một môi trường an toàn, khang trang, có đầy đủ điều kiện để phát triển cả về kiến thức, thể chất, kỹ năng sống. Đây cũng là nơi có thể phát hiện, bồi dưỡng những học sinh có năng lực, tạo nguồn nhân lực tại chỗ, trong đó có những cán bộ là người dân tộc, người địa phương sau này trở về xây dựng quê hương”, bà nói.

Không chỉ nối dài về số lượng công trình, quá trình triển khai Đề án 248 trường tại các tỉnh biên giới còn cho thấy những cách làm linh hoạt, phù hợp với đặc thù từng địa bàn. Tại Lai Châu, dấu ấn nổi bật là sự tham gia trực tiếp của lực lượng Công an trong đầu tư, xây dựng các trường nội trú liên cấp. Tỉnh hiện triển khai xây dựng 11 trường phổ thông nội trú liên cấp tại 11 xã biên giới, trong đó, Công an tỉnh Lai Châu được giao làm chủ đầu tư 10 trường; trường còn lại do Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng tỉnh làm chủ đầu tư. Việc lực lượng Công an tham gia trực tiếp vào quá trình đầu tư xây dựng được xác định là một trong những giải pháp nhằm bảo đảm tiến độ, chất lượng và yêu cầu đặc thù đối với các công trình giáo dục ở địa bàn biên giới.

“Công an tỉnh đã tổ chức làm việc với các nhà khoa học, chuyên gia giáo dục, văn hóa nghệ thuật để tham vấn trong quá trình xây dựng và chuẩn bị mua sắm trang thiết bị. Mục tiêu cao nhất là tạo ra môi trường học tập tốt nhất, phù hợp nhất, để các em vừa học tập hiệu quả, vừa phát huy được bản sắc văn hóa dân tộc”, Đại tá Phạm Hải Đăng cho biết.

Không chỉ đảm nhiệm vai trò chủ đầu tư, Công an tỉnh Lai Châu còn trực tiếp huy động lực lượng để hỗ trợ các dự án. Khoảng 200 cán bộ, chiến sĩ được chia thành 4 tổ công tác, hỗ trợ tại 4 dự án trường phổ thông nội trú Tiểu học và THCS khởi công năm 2025 ở các xã Pa Tần, Hua Bum, Bum Nưa và Dào San. Đây là một phần trong “Chiến dịch cao điểm 100 ngày đêm” triển khai xây dựng các trường nội trú liên cấp trên địa bàn tỉnh.

Đoàn công tác Công an tỉnh Lai Châu khảo sát vị trí xây dựng các trường học tại các xã biên giới.

Với 11 trường tại 11 xã biên giới, Lai Châu đang là một trong những địa phương có số lượng dự án lớn trong Đề án này. Phía sau những công trình đang được gấp rút hoàn thiện là một cách làm có tính huy động tổng lực, trong đó lực lượng Công an vừa đảm nhiệm vai trò chủ đầu tư, vừa tham gia thúc đẩy tiến độ và đặt yêu cầu cao về an ninh, an toàn. Tất cả hướng tới mục tiêu cuối cùng: Khi những ngôi trường hoàn thành, học sinh vùng biên không chỉ có nơi học tập khang trang mà còn được sống và trưởng thành trong một môi trường an toàn, hiện đại, phù hợp với đặc thù văn hóa và điều kiện của địa bàn.

Kỳ 3: Kiến trúc thích ứng, gần gũi với văn hóa vùng biên