Trụ sở cũ - Bài toán mới

Bài toán tận dụng công sở dôi dư

Theo Bộ Nội vụ, trong giai đoạn 2019-2023, cả nước đã sắp xếp giảm 1.290 đơn vị hành chính cấp xã và hơn 8.500 cán bộ, công chức dôi dư. Dự kiến từ nay đến 2030, việc sáp nhập cấp huyện và cấp tỉnh sẽ tiếp tục được triển khai theo tinh thần Nghị quyết 37-NQ/TW. Mỗi lần tái tổ chức bộ máy, bên cạnh việc tinh giản biên chế và tăng hiệu quả quản trị, cũng đồng nghĩa với việc phát sinh một khối lượng không nhỏ tài sản công cần được rà soát, sắp xếp lại.

Nhiều địa phương hiện đang có hàng chục trụ sở hành chính cấp xã, huyện dôi dư sau khi sáp nhập đang tạm thời bị bỏ không hoặc được sử dụng vào mục đích khác không đúng với công năng xây dựng ban đầu. Đây là kết quả tất yếu của quá trình cải cách bộ máy. Vấn đề là: nếu không sớm có quy hoạch và định hướng rõ ràng, phần tài sản này có thể trở thành gánh nặng bảo trì, lãng phí ngân sách và mất đi cơ hội phục vụ nhu cầu mới của địa phương.

Không nên chờ đợi để rồi lỡ cơ hội

Một thực tế cần được nhìn nhận thẳng thắn: nhiều trụ sở hành chính dôi dư hiện vẫn trong trạng thái “tạm sử dụng” hoặc “chờ xử lý”. Một số được bố trí làm nơi sinh hoạt tạm thời cho các hội đoàn thể, kho lưu trữ, hoặc văn phòng của các đơn vị sự nghiệp. Tuy chưa xuống cấp, song tình trạng kéo dài không rõ phương án sử dụng khiến nhiều địa phương lúng túng trong quản lý, khó đảm bảo hiệu quả vận hành và khai thác.

Càng để lâu, các tòa nhà công sở dôi dư càng phát sinh chi phí bảo trì, dễ bị hư hỏng cục bộ, mất an ninh trật tự hoặc phát sinh tranh chấp nếu không có kế hoạch rõ ràng. Quan trọng hơn, việc chậm quyết định phương án sử dụng khiến địa phương bỏ lỡ những cơ hội chuyển đổi phù hợp với nhu cầu thực tiễn: dịch vụ công cộng, không gian văn hóa, trung tâm học tập cộng đồng hoặc phát triển kinh tế số.

Khoảng trống thể chế

Một trong những nguyên nhân chính khiến việc xử lý trụ sở dôi dư sau sáp nhập còn chậm trễ là do vướng mắc thể chế:

Chưa có hướng dẫn riêng về cơ chế linh hoạt như hướng dẫn cụ thể về sắp xếp, khai thác lại trụ sở công sau sáp nhập hành chính. Các địa phương phải áp dụng các quy định chung về xử lý tài sản nhà nước, dẫn đến sự lúng túng trong chuyển đổi mục đích sử dụng.

Tâm lý sợ trách nhiệm, e ngại rủi ro. Việc quyết định cho thuê, bán, hoặc chuyển đổi công năng tài sản công luôn tiềm ẩn rủi ro bị soi xét, thanh tra - kiểm toán. Điều này khiến nhiều cán bộ chọn giải pháp “án binh bất động”, chờ chỉ đạo từ cấp trên.

Bài học từ quốc tế

Nhiều nước trên thế giới đã có cách tiếp cận bài bản và sáng tạo trong xử lý trụ sở công dôi dư tài sản công không chỉ là đất và nhà.

Pháp: Tận dụng trụ sở chính quyền cũ làm điểm phục vụ hành chính lưu động, đặc biệt ở vùng nông thôn hoặc khu vực người cao tuổi sinh sống bảo đảm tiếp cận dịch vụ công dễ dàng.
Nhật Bản: Các trường học và trụ sở cũ được cải tạo thành trung tâm cộng đồng, nơi sinh hoạt của người cao tuổi hoặc không gian văn hóa sáng tạo cho thanh niên địa phương.

Hàn Quốc: Chính phủ hỗ trợ ngân sách cho các địa phương chuyển đổi trụ sở thành không gian khởi nghiệp, thư viện công hoặc trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ.

Trung Quốc: Thiết lập bản đồ số tài sản công toàn quốc. Các địa phương có quyền chủ động sử dụng, cho thuê hoặc đấu giá công khai, nhưng bắt buộc phải minh bạch thông tin và báo cáo hiệu quả sử dụng.

Điểm chung là các quốc gia thành công đều coi trụ sở cũ là một phần của chiến lược phát triển địa phương chứ không chỉ là “di sản hành chính”.

Một số mô hình tốt trong nước

Ở Việt Nam, dù chưa phổ biến, một số địa phương đã chủ động chuyển đổi công năng các trụ sở cũ một cách hợp lý và có hiệu quả:

Nghệ An: Một số xã sáp nhập đã cải tạo trụ sở cũ thành trung tâm học tập cộng đồng, nơi tổ chức lớp đào tạo nghề, kỹ năng sống, phổ cập công nghệ số cho nông dân.

Thừa Thiên - Huế: Một trụ sở phường cũ tại khu phố cổ được phục dựng làm không gian trưng bày lịch sử đô thị, kết hợp du lịch cộng đồng.

Hà Nội, Hải Phòng: Một số trụ sở cũ được chuyển đổi thành nơi tiếp công dân, trạm y tế, hoặc trụ sở tạm của hội nghề nghiệp vừa giảm áp lực đầu tư xây mới, vừa giữ gìn cảnh quan đô thị.

Những mô hình này cho thấy: khi có quyết tâm chính trị, sự chủ động từ cấp cơ sở và cơ chế phù hợp, trụ sở trống chức năng hoàn toàn có thể trở thành không gian sống động phục vụ người dân.

Đề xuất chính sách: 5 bước hồi sinh tài sản công

Theo ước tính sơ bộ của Bộ Tài chính, cả nước có hàng nghìn trụ sở công cấp xã, huyện không còn phát huy công năng sau sáp nhập với tổng diện tích lên đến hàng triệu m2 đất vàng - nguồn lực bị “ngủ quên” ngay trong lòng đô thị và nông thôn.

Mỗi năm để trống một trụ sở là mất đi cơ hội tạo sinh kế cho người dân địa phương, mất một không gian có thể trở thành thư viện, lớp học, trạm y tế hay trung tâm khởi nghiệp.

Để trụ sở cũ không trở thành “bài toán treo” sau sáp nhập, cần triển khai đồng bộ 5 nhóm giải pháp:

Thứ nhất, lập danh mục, đánh giá hiện trạng toàn quốc

Rà soát toàn bộ trụ sở công không còn sử dụng đúng mục đích sau sáp nhập. Đánh giá vị trí, tình trạng pháp lý, công năng có thể chuyển đổi. Công bố công khai trên nền tảng số để mời gọi xã hội hóa.

Thứ hai, xây dựng quy trình pháp lý đặc thù

Bổ sung hướng dẫn riêng cho xử lý tài sản công sau sáp nhập hành chính. Phân cấp mạnh hơn cho địa phương quyết định phương án sử dụng phù hợp với quy hoạch và nhu cầu thực tiễn.

Thứ ba, tích hợp trong quy hoạch đô thị và phát triển kinh tế - xã hội

Gắn việc tái sử dụng trụ sở cũ với quy hoạch không gian, khu chức năng. Đặc biệt lưu ý đến nhu cầu giáo dục, y tế, văn hóa, chuyển đổi số nông thôn.

Thứ tư, khuyến khích xã hội hóa, hợp tác công - tư

Cho phép đấu giá công khai hoặc cho thuê theo cơ chế minh bạch. Ưu tiên tổ chức xã hội, doanh nghiệp khởi nghiệp, dịch vụ công ích.

Thứ năm, giám sát và đánh giá hiệu quả

Hội đồng nhân dân cấp tỉnh cần có vai trò giám sát quá trình tái sử dụng. Đánh giá định kỳ 3-5 năm về hiệu quả xã hội, hiệu quả kinh tế, đóng góp vào phát triển địa phương.

Lời kết

Việc sáp nhập đơn vị hành chính là một bước đi quan trọng trong lộ trình cải cách bộ máy nhà nước, hướng tới tinh gọn và hiệu quả. Tuy nhiên, để cải cách ấy thực sự bền vững, cần vượt lên trên những con số thống kê về biên chế giảm hay diện tích dôi dư. Điều cốt lõi là phải chuyển đổi hiệu quả toàn bộ hệ thống tài sản công đi kèm, đặc biệt là các trụ sở cũ thành nguồn lực mới phục vụ phát triển.

Bởi trụ sở cũ không chỉ là những khối bê tông mái ngói. Đó còn là những không gian từng gắn bó với ký ức cộng đồng, có tiềm năng trở thành điểm tựa văn hóa, sáng tạo, hoặc phục vụ các chức năng xã hội mới nếu được tái thiết một cách linh hoạt, có tầm nhìn. Đó mới là tinh thần cải cách đúng nghĩa, không lãng phí quá khứ, không để hiện tại trì trệ, và không chậm trễ với cơ hội phía trước./.