Kỳ 2: Hạ tầng thân thiện: Chấm dứt hải trình trung chuyển

Từ “Phần mềm” thể chế đến “Phần cứng” hạ tầng

Nếu ở kỳ 1, chúng tôi đã “giải mã” thành công trụ cột “chính quyền thân thiện” - một “phần mềm” thể chế được bảo chứng bằng kỳ tích kép PCI và PAR Index 2024 - thì ở kỳ này, chúng tôi sẽ phân tích trụ cột thứ hai: “Hạ tầng thân thiện”. Đây chính là “phần cứng”, là cơ bắp vật chất cho phép Hải Phòng hiện thực hóa khát vọng “vươn mình của dân tộc” mà Ban tổ chức Cuộc thi viết đã đề ra.

Là kiều bào Pháp, quen thuộc với quy mô và hiệu suất của các siêu cảng châu Âu như Le Havre hay Marseille, tôi luôn nhìn nhận hạ tầng cảng biển của quê hương với một sự so sánh khắt khe. Trong nhiều thập kỷ, miền Bắc Việt Nam, dù là một công xưởng sản xuất lớn, vẫn luôn mang một “nỗi đau” về logistics: Hàng hóa muốn đi châu Âu, châu Mỹ đều phải “trung chuyển” (transshipment) qua các cảng thứ ba như Singapore, Hong Kong hay Cao Hùng. Điều này đồng nghĩa với việc chúng ta mất thêm 5-7 ngày hải trình, tăng chi phí logistics và mất đi sự chủ động trong chuỗi cung ứng.

Nhưng trong chuyến trở về năm 2025 này, tôi nhận thấy “hạ tầng thân thiện” của Hải Phòng không còn là những công trình riêng lẻ. Nó đã trở thành một hệ sinh thái được thiết kế để giải quyết chính “nỗi đau” đó. Sự “thân thiện” ở đây mang một hàm ý quốc tế: thân thiện với các tuyến hàng hải trực tiếp và thân thiện với các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cảng container Quốc tế Tân Cảng Hải Phòng (TC-HICT) thuộc Tổng công ty Tân Cảng Sài Gòn (TCT TCSG).

Trong khi phía Đông Hải Phòng tập trung cho “phần cứng” cảng biển và logistics, thì phía Tây Hải Phòng (Hải Dương trước sáp nhập) lại là minh chứng sinh động cho sự phát triển hạ tầng nội địa - nơi “đường xương sống” của vùng công nghiệp Bắc Bộ dần hoàn thiện. Năm 2024, Hải Dương khởi công cao tốc mới nối Kinh Môn - Quảng Yên, đồng thời hoàn thiện tuyến đường ven sông Kinh Thầy kết nối trực tiếp với cụm cảng nội địa và khu công nghiệp Đại An mở rộng. Dự án này giúp rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa từ các khu công nghiệp trong tỉnh ra cảng Lạch Huyện còn chưa đầy 90 phút, biến Hải Dương thành “vệ tinh logistics” của Hải Phòng đúng nghĩa.

Không chỉ đầu tư vào giao thông, Hải Dương còn đẩy mạnh hạ tầng số khi đến cuối năm 2024, 100% trung tâm hành chính công cấp huyện đã triển khai hệ thống quản lý hồ sơ điện tử tích hợp chữ ký số, kết nối với nền tảng dịch vụ công quốc gia. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để Hải Dương sẵn sàng cho giai đoạn hợp nhất - nơi hạ tầng vật chất và hạ tầng số cùng hội tụ trong một không gian kinh tế - hành chính mới. Như lời ông Lê Ngọc Châu, Chủ tịch UBND tỉnh Hải Dương thời điểm đó (nay là Chủ tịch UBND TP. Hải Phòng) từng nhấn mạnh tại Hội nghị đánh giá cải cách hành chính tháng 12/2024: “Cải cách hành chính không chỉ là cắt giảm thủ tục, mà là tạo ra một hạ tầng số song hành với hạ tầng vật chất, để người dân, doanh nghiệp được phục vụ nhanh nhất, minh bạch nhất”.

Với nền tảng ấy, Hải Dương bước vào cuộc sáp nhập không phải như một địa phương yếu thế, mà như mảnh ghép hoàn chỉnh, mang theo kinh nghiệm về hạ tầng công nghiệp - hành chính để bổ sung cho tầm vóc cảng biển của Hải Phòng.

Dấu chấm hết kỷ nguyên trung chuyển

Để minh chứng cho luận điểm này, không gì đanh thép hơn một sự kiện mang tính biểu tượng, được nhiều hãng thông tấn ghi lại: Ngày 23 tháng 7 năm 2025, TC-HICT - “trái tim” của khu vực cảng nước sâu Lạch Huyện - đã đón thành công tàu mẹ COSCO PORTUGAL. Con tàu này có sức chở lên tới 13.386 TEU. Và được khai thác theo tuyến dịch vụ đi thẳng châu Âu.

Ý nghĩa của sự kiện này vượt xa một kỷ lục về kích cỡ tàu. Nó là một tuyên bố đanh thép rằng Hải Phòng đã chính thức chấm dứt kỷ nguyên “cảng trung chuyển” (feeder port) và gia nhập bản đồ các “cảng cửa ngõ” (gateway port) chính của thế giới.

Một hãng tàu toàn cầu như COSCO Shipping Lines sẽ không đưa một con tàu trị giá hàng trăm triệu USD vào một tuyến dịch vụ trực tiếp nếu họ không tin tưởng tuyệt đối vào “hạ tầng thân thiện” của Hải Phòng. Sự “thân thiện” ở đây được đo lường bằng các thông số kỹ thuật lạnh lùng:

Độ sâu luồng: Đủ tiêu chuẩn cho các tàu “mẹ” (mother vessel).

Hệ thống hoa tiêu, lai dắt: Đủ năng lực, an toàn và chuyên nghiệp.

Hệ thống cẩu bờ (STS): Đủ tầm vươn và tốc độ để giải phóng hàng nhanh, đảm bảo thời gian tàu cập cảng (port-stay) ở mức tối thiểu.

Khi tàu COSCO PORTUGAL rời cảng đi thẳng châu Âu, nó đã hiện thực hóa cam kết “an toàn, thuận lợi, thông thoáng” của lãnh đạo thành phố. Nó “thân thiện” vì nó tiết kiệm hàng ngàn USD chi phí bốc xếp hai lần tại cảng trung chuyển, và tiết kiệm 5-7 ngày vàng ngọc cho doanh nghiệp.

Câu chuyện của “gã khổng lồ” CMA-CGM

Sáng Niềm tự hào của tôi, với tư cách một kiều bào Pháp, còn được củng cố khi nhìn vào một “gã khổng lồ” của chính nước Pháp: CMA-CGM. Cuối năm 2024, sự kiện Cảng TC-HICT đón container thứ 1,5 triệu trong năm đã diễn ra trên tàu CMA CGM MISSISSIPPI. Sự hiện diện thường xuyên của các tàu mang tên CMA-CGM (một trong 3 hãng tàu container lớn nhất thế giới) tại Lạch Huyện không phải là ngẫu nhiên.

Các đại biểu thực hiện nghi thức ấn nút chào mừng Teu container thứ 1 triệu thông qua Cảng TC-HICT.

Ông Trần Văn Huy, Giám đốc một công ty giao nhận vận tải (forwarder) tại Hải An, phân tích trong một trao đổi với tôi: “Các hãng tàu lớn của châu Âu như CMA-CGM hay Maersk yêu cầu một sự “thân thiện” mang tên tính dự đoán (predictability). Họ cần biết chính xác tàu của họ cập cảng lúc 8 giờ sáng và 8 giờ tối hôm sau phải rời cảng, bất kể thời tiết. Họ không thể chấp nhận sự chậm trễ hay ách tắc”.

Hải Phòng đã làm được điều đó. Sự “thân thiện” này là kết quả của một hệ thống vận hành đồng bộ, nơi “Chính quyền thân thiện” (Kỳ 1) thể hiện qua việc hải quan điện tử (e-Customs). Hàng hóa được thông quan ngay khi tàu còn đang trên biển, giảm thiểu tối đa thời gian chờ đợi.

Sự tin tưởng của CMA-CGM chính là phiếu bầu giá trị nhất cho thấy hạ tầng Hải Phòng đã đạt chuẩn quốc tế, đủ “thân thiện” để các tập đoàn logistics hàng đầu của Pháp “chọn mặt gửi vàng”.

Cuộc cách mạng của sự liền mạch

Một cảng biển, dù hiện đại đến đâu, cũng sẽ trở nên vô nghĩa nếu hàng hóa bị “tắc” ngay sau cổng cảng. “Hạ tầng thân thiện” của Hải Phòng, theo phân tích của tôi, là một hệ sinh thái liền mạch (seamless ecosystem) chứ không phải một công trình đơn lẻ.

Hành trình của một container hàng từ Pháp (chở trên tàu CMA-CGM) về một nhà máy ở Bắc Ninh giờ đây là một ví dụ điển hình cho sự liền mạch đó:

Cập cảng Lạch Huyện: Được cẩu bờ hạ xuống trong vài phút.

Lên xe kéo: Rời cảng và ngay lập tức đi lên Cầu Tân Vũ-Lạch Huyện, cây cầu vượt biển dài nhất Đông Nam Á. Đây là “cầu nối” vật lý, loại bỏ hoàn toàn sự cách trở của đảo Cát Hải.

Hòa vào “dòng chảy”: Chỉ 15 phút sau, chiếc xe đã hòa vào Cao tốc Hà Nội-Hải Phòng, một trong những tuyến đường hiện đại nhất Việt Nam.

Đến nhà máy: Chưa đầy 2 giờ sau khi rời cảng, container đã có mặt tại cổng nhà máy ở Bắc Ninh hay Hưng Yên.

Toàn bộ quá trình đó, từ tàu mẹ xuống đến nhà máy, là một “dòng chảy” gần như không có điểm dừng. Đó chính là cuộc cách mạng về logistics. Nó “thân thiện” vì nó triệt tiêu chi phí chờ đợi, giảm chi phí vận tải nội địa, và giúp các nhà máy FDI thực hiện mô hình “Just-in-Time” (vừa đúng thời điểm), giảm chi phí lưu kho.

Cảng Xanh và Khu Thương mại Tự do

Điều khiến tôi, tin tưởng nhất vào tương lai của Hải Phòng là thành phố không “ngủ quên” trên những cây cầu và bến cảng. Hải Phòng đang xây dựng một hạ tầng “thân thiện” với cả tương lai.

Thứ nhất, đó là “Hạ tầng Xanh”. Từ góc nhìn của tôi ở châu Âu, “logistics xanh” không còn là xu hướng, nó là một mệnh lệnh, đặc biệt là với Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU. Các doanh nghiệp châu Âu (như Schneider Electric, KCN DEEP C) bắt buộc phải “xanh hóa” chuỗi cung ứng.

Hải Phòng đang đi trước đón đầu. Theo Tạp chí Kinh tế và Dự báo, thành phố đang chủ động thực hiện chiến lược thu hút “FDI xanh”, ưu tiên công nghệ cao. KCN DEEP C (của Bỉ) đang tiên phong xây dựng “KCN sinh thái”, và cảng Lạch Huyện đang hướng tới mô hình “Cảng Xanh” (Green Port). Sự “thân thiện” ở đây là sự tương thích về tầm nhìn. Khi doanh nghiệp Pháp cần “cảng xanh”, Hải Phòng đã có sẵn câu trả lời.

Thứ hai, đó là “Hạ tầng Thể chế”. Một thông tin “nóng” nhất (tháng 10/2025) là việc Hải Phòng đang trình Đề án thành lập Khu Thương mại Tự do (Free Trade Zone). Đây là một bước đi đột phá, ngang tầm với các trung tâm tài chính, logistics lớn của thế giới. Các FTZ như ở Le Havre (Pháp) hay Hamburg (Đức) là “vũ khí” cạnh tranh tối thượng, cho phép hàng hóa lưu thông, tái chế, đóng gói lại mà không chịu gánh nặng thuế quan.

Đây là cấp độ cao nhất của “hạ tầng thân thiện” - một hạ tầng về thể chế, cho phép doanh nghiệp toàn cầu làm được nhiều việc hơn là chỉ “xuất” và “nhập”.

“Hạ tầng thân thiện” của Hải Phòng, qua phân tích, không phải là câu chuyện về tấn bê tông hay km đường. Đó là một chiến lược có hệ thống: Dùng cảng nước sâu (Lạch Huyện) để thay đổi cuộc chơi (từ trung chuyển sang trực tiếp). Dùng hệ sinh thái cầu-đường-cao tốc (Tân Vũ, Hà Nội- Hải Phòng) để đảm bảo hiệu suất. Và dùng tầm nhìn (Cảng Xanh, FTZ) để đón đầu tương lai.
Một chính quyền đã cởi mở (Kỳ 1), một hạ tầng đã vươn tầm (Kỳ 2). Nhưng điều làm nên một “thành phố” không chỉ là cảng, mà là linh hồn. Liệu con người, văn hóa, và chất lượng sống có đang “thân thiện” tương xứng?
(Đón đọc Kỳ 3: “Linh hồn” của biển và đất – Kiến tạo một siêu đô thị đáng sống”)