Bài 7: Nhà ga - nơi chốn của đô thị: Khi giao thông trở thành trải nghiệm sống

Phát triển giao thông Xanh: giải pháp cứng và mềm, kỹ thuật và nghệ thuật

Ngày 18/3/2026, UBND Thành phố Hà Nội công bố danh mục 30 bài toán lớn, mời gọi các tổ chức cá nhân chung tay cùng tìm lời giải trong tiến trình phát triển Thủ đô. Hội Kiến trúc sư Hà Nội đã phối hợp với các chuyên gia trong nước và quốc tế, nghệ sĩ, nhà khoa học từ các trường đại học để nghiên cứu, đề xuất những giải pháp, tìm ra lời giải cho các bài toán.

Cách tiếp cận được mở rộng từ những giải pháp “cứng” như công nghệ, hạ tầng, đến các giải pháp “mềm” liên quan đến tổ chức không gian, vận hành và hành vi người tham gia giao thông. Bên cạnh các ứng dụng công nghệ số, các mô hình tài chính và phương thức quản trị hiện đại, một hướng tiếp cận đáng chú ý là tích hợp yếu tố nghệ thuật vào không gian giao thông đô thị. Việc thiết kế, sắp đặt các không gian giàu tính thẩm mỹ không chỉ góp phần tối ưu tổ chức giao thông mà còn tạo nên môi trường di chuyển an toàn, thân thiện, đồng thời mang lại cảm xúc tích cực cho người dân.

Thực tế cho thấy, những sáng kiến kết hợp giữa kỹ thuật và nghệ thuật này đã được triển khai hiệu quả trong nhiều năm tại khu vực trung tâm Hà Nội, như dự án nghệ thuât  trên phố Trần Nhật Duật: trang trí chủ đề Thuỷ cung bên trong và ngoài cây cầu cạn đã được dư luận đánh giá cao. Đây là cơ sở để tiếp tục phát triển và nhân rộng trong thời gian tới.

Đoàn khảo sát các nhà ga ĐSĐT và Cầu Nghệ thuật trên phố Trần Nhật Duật

Đồng thời, trước các thách thức mới của giai đoạn phát triển tiếp theo ở Hà Nội, các kiến trúc sư cũng đã chủ động khảo sát kinh nghiệm từ nhiều thành phố trên thế giới, nhằm lựa chọn những mô hình phù hợp và hạn chế các rủi ro trong quá trình phát triển giao thông xanh cho Thủ đô.

Bài học 1: Đồng bộ hạ tầng và tích hợp với đô thị

Tuyến đường sắt nối Tokyo và Yokohama, đưa vào vận hành năm 1872, đánh dấu sự khởi đầu của lịch sử đường sắt không chỉ ở Nhật Bản mà còn trên toàn châu Á. Trải qua hơn 150 năm tự chủ hoàn toàn từ công nghệ đến đầu tư, hệ thống này đã không ngừng được nâng cấp – từ đầu máy hơi nước sang diesel và điện khí hoá, với tốc độ nhanh hơn, vận hành êm hơn. Cùng với đó, các nhà ga cũng chuyển mình từ những không gian tách biệt, ồn ào và ô nhiễm trở thành những tổ hợp tiện nghi, thân thiện, gắn kết với đời sống đô thị - tương tự như những trung tâm thương mại hiện đại nằm trong các khu phố sạch đẹp.

Trái với mô hình phát triển đồng bộ đó, Manila (Philippines) đã xây dựng và đưa vào vận hành tuyến đường sắt đô thị (ĐSĐT) trên cao LRT-1 từ năm 1984 - tuyến ĐSĐT đầu tiên trong các thành phố ASEAN. Tuy nhiên, do hệ thống này phụ thuộc chủ yếu vào nguồn vốn và công nghệ nước ngoài, việc phát triển thiếu tính chủ động và không gắn kết với quy hoạch đô thị tổng thể. Hệ quả là giao thông vẫn tiếp tục ùn tắc, môi trường đô thị ô nhiễm và tình trạng bất ổn về trật tự, an sinh xã hội chưa được cải thiện đáng kể.

Đường sắt và nhà ga tại Yokohama (Nhật Bản) và ĐSĐT và đô thị Manila (Philippines)

Bài học 2: Giao thông như một phần của không gian sống đô thị

Thành phố Tô Châu (Trung Quốc) nổi tiếng với vườn cây xanh mướt, sông hồ mặt nước trong trẻo, những ngôi nhà cổ, sản phẩm tơ lụa thêu thùa và văn hoá lịch sử lâu đời. Không gian giao thông tại đây cũng được thiết kế hài hòa với bản sắc đó. Nhà ga đường sắt Tô Châu rực sáng bởi cửa trời khồng lồ, cấu tạo như những guồng tơ, dệt nên những dải lụa thiên thanh lên bầu trời trong vắt. Trên các đường phố, mỗi bến xe bus là một “Nghinh phong đình” trên đường phố dập dìu người xe đi lại, biến bến xe thành những nơi thưởng ngoạn cảnh sắc phố phường.

Thành phố Thượng Hải là thành phố lớn thứ hai Trung Quốc, nơi hoà trộn tinh tế giữa lịch sử huy hoàng và cuộc sống hiện đại hào hoa, giao thông được tổ chức mạnh mẽ nhưng vẫn hài hòa với không gian sống. Trên đường phố, những dòng vận chuyển mạnh mẽ của các phương tiện được bố trí kề bên những vườn cây tĩnh lặng, những đường dẫn duyên dáng đi vào những ngôi nhà công cộng hay giữa lùm cây; bến xe rất hiện đại an toàn kề bên những lối đi hấp dẫn.

Thành phố Seoul (Hàn Quốc) là thành phố mới được xây dựng lại sau chiến tranh, giao thông đô thị phản ánh rõ các lớp lịch sử phát triển. Nhà ga trung tâm có tuổi đời hàng trăm năm tồn tại song song với hệ thống tàu điện ngầm hiện đại đang tiếp tục mở rộng. Đặc biệt, một đoạn đường sắt trên cao cũ đã được chuyển đổi thành công viên đi bộ trên cao, trở thành không gian công cộng giàu giá trị lịch sử và trải nghiệm, cho thấy khả năng “tái sinh” hạ tầng giao thông theo hướng sáng tạo.

Tại Cao Hùng (Đài Loan, Trung Quốc), bến tàu nhà ga hàng hoá đã trở thành công viên, bảo tàng hoả xa, trong khi bến Tramway lướt êm trên thảm cỏ công viên và đường phố rợp bóng cây.

Bài học 3: Giao thông - lớp trầm tích của lịch sử đô thị

Tại London (Anh), hệ thống đường sắt trên cao chạy dọc theo những vòm gạch lớn tạo nên hình ảnh gợi nhớ đến các thành lũy thời trung cổ. Mỗi nhà ga mang dáng dấp như một “pháo đài” đô thị, chỉ có khác là không có súng hoả mai mà chỉ có những đoàn tàu hiện đại dừng đỗ đón trả khách rất an toàn và đúng giờ. Bên dưới các tuyến đường giao nhau là một mê cung những vòm gạch nối tiếp nhau và những khung vòm sắt mái kính tạo ra một khu chợ Borough rộng rãi và đông đúc. Trong khu chợ có toà nhà kính cao hơn 20m thả rất nhiều chim. Năm 2019, Hội chợ công cộng Thế giới tổ chức tại London, Ban quả lý chợ Borough mời hàng trăm đại biểu đến từ hơn trăm thành phố tới ăn tiệc trong toà nhà kính cùng với đám chim bay tự do.

Tại Chicago (Hoa Kỳ), tuyến tàu Blue Line – tuyến kết nối trực tiếp trung tâm thành phố với sân bay quốc tế O’Hare – đưa người đi qua những lớp không gian đô thị mang dấu ấn của nhiều thế kỷ. Hành trình dài 43 km không chỉ là một tuyến vận chuyển, mà còn là hành trình xuyên qua lịch sử thành phố, với những khu nhà gạch đỏ từ thế kỷ XIX. Các nhà ga, cột trụ, dầm thép vẫn lưu giữ những dấu vết đinh tán, phản ánh công sức và kỹ thuật của các người thợ tài hoa.

Bài học 4: Từ hạ tầng nặng nề đến không gian thân thiện với con người

Đường trên cao nối ĐSĐT với các toà nhà hai bên đường. Một ga tàu điện ngầm mô phỏng kiến trúc Art deco trên phố. Cột và trần ga tàu điện ngầm trang trí theo kiến trúc cổ.

Người Thái Lan gọi Bangkok là Krung Thep - có nghĩa là "Thành phố của các thiên thần". Tuy vậy không ai hình dung các “thiên thần” sẽ di chuyển như thế nào mỗi khi kẹt xe. Vào những năm 1990, Bangkok đã xây rất nhiều đường trên cao cho ô tô và ĐSĐT. Để thu hồi những khoản đầu tư lớn, thành phố đã kết nối nhiều đường đi bộ trên cao vào các toà nhà siêu thị, văn phòng căn hộ hai bên đường, thậm chí cả quảng trường trên cao trước các toà siêu thị lớn… biến đường phố Bangkok thành những khối bê tông sắt thép khổng lồ dày đặc. Hơn 30 năm sau, Bangkok đã dần điều chỉnh định hướng phát triển, chuyển từ việc chỉ chú trọng hạ tầng kỹ thuật sang quan tâm nhiều hơn đến chất lượng không gian và yếu tố thẩm mỹ. Các lối kết nối từ nhà ga vào công trình xung quanh được cải thiện về thiết kế, trong khi kiến trúc phần nổi của các ga ngầm và không gian nội thất bên trong cũng được đầu tư kỹ lưỡng, tích hợp các yếu tố trang trí và biểu tượng văn hoá truyền thống.

Văn Miếu Quốc tử giám : Trường đại học 1.000 tuổi với tầm nhìn Hà Nội 100 năm

Hà Nội đang chuẩn bị kỷ niệm 950 năm ngày thành lập Văn Miếu - Quốc Tử Giám (1076-2026). Hà Nội lập Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, như vậy trong kỳ quy hoạch này Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng đầy 1.000 năm tuổi (1976-2076) và là 1 trong số ít thành phố có trường Đại học 1.000 năm tuổi. Với vị trí trọng yếu trong lịch sử văn hoá Việt Nam và thế giới, Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần có quy mô và hình thức xứng đáng? Thành phố đã giao cho các KTS Hà Nội phối hợp với các Sở ngành, địa phương cập nhật tầm nhìn phát triển không gian này vào Quy hoạch Thủ đô. Đáng chú ý là khu vực này đã được nghiên cứu Quy hoạch phân khu từ năm 2017, tuy vậy những thách thức mới đang đặt ra khi ga ngầm Văn Miếu đang thi công và ga Hà Nội cũng đứng trước những cơ hội mới.

Trong bối cảnh đó, bài toán đặt ra không chỉ là phát triển hạ tầng giao thông, mà là tích hợp đa mục tiêu: vừa bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hoá - lịch sử, vừa phù hợp với định hướng phát triển công nghiệp văn hoá của Việt Nam, đồng thời đáp ứng yêu cầu hiện đại hoá hạ tầng và tái thiết đô thị. Đây chính là cơ hội để triển khai mô hình TOD theo một cách tiếp cận mới. Khác với các mô hình TOD thuần tuý nhấn mạnh gia tăng giá trị bất động sản thương mại, khu vực Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần được phát triển theo hướng ưu tiên gia tăng giá trị văn hoá, lịch sử và không gian công cộng. Việc mở rộng không gian xanh, nâng cao chất lượng môi trường sống và tạo dựng trải nghiệm đô thị giàu bản sắc không chỉ đáp ứng nhu cầu đi lại mà còn góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân Thủ đô.

Quy hoạch công bố 1941 và Nghiên cứu về dân cư và di tích năm 2017 và 2026