“Đô thị bọt biển” sẽ giúp Hà Nội dần giải quyết úng ngập

Cống to cũng khó chống ngập

Một trong những nét đặc thù của Hà Nội là bê tông hóa các bề mặt, khiến nước mưa trút xuống không kịp lưu thoát. Sự hỗ trợ lớn nhất là hệ thống cống thu thoát nước lại chưa được đầu tư xây dựng tương xứng với quy mô đô thị. Mặt khác, cống dù to đến mấy cũng khó có thể chống ngập toàn diện trong khi TP giống như một cái xô đã bị bịt đáy, nước đổ vào chỉ có tràn ra chứ không thấm đi đâu được.

Cứ mỗi khi mây đen kéo tới, cư dân Hà Nội lại bước vào một trạng thái lo âu quen thuộc. Nỗi sợ trước viễn cảnh ùn tắc giao thông hàng giờ trong biển nước đã trở nên quá quen thuộc. Dù cơn mưa chỉ kéo dài 30 phút, hàng loạt tuyến đường phố đã có thể ngập đến nửa bánh xe, mưa 2 giờ là nhiều khu vực trong TP gần như tê liệt. Thực trạng đó cho thấy mô hình phát triển đô thị kiểu cũ - coi nước là kẻ thù cần trục xuất - đã hoàn toàn thất bại. Chúng ta đang cố gắng giải quyết một bài toán của thế kỷ XXI bằng tư duy của thế kỷ trước, vì thế cống cứ to lên, ngập thì cứ sâu hơn.

Trong bối cảnh đó, giải pháp “đô thị bọt biển” chính là lối thoát khả thi nhất cho Hà Nội cũng như nhiều đô thị lớn trên cả nước. Một khi hình thành hệ sinh thái giống tán cây rừng tự nhiên với những mái nhà xanh, hàng cây dày đặc như rừng trong phố, nước mưa sẽ được giữ lại ngay từ trên cao. Vỉa hè có khoảng thấm, thảm thực vật đưa nước mưa chui xuống đất chứ không chảy tràn ra đường. Bể chứa ngầm khổng lồ sâu dưới lòng đất sẽ thu dẫn và lọc sạch nước mưa thành nước sinh hoạt, để rửa đường, cứu hỏa, bổ cập nước cho các dòng sông thay vì đổ ra gây ngập. Khi đó một “đô thị bọt biển” sẽ được định hình và phát huy hiệu quả giúp TP thích ứng với những hiện tượng như mưa lớn kéo dài.

Để hình thành “đô thị bọt biển” đã đến lúc chúng ta cần một cuộc cách mạng trong quy hoạch. "Đô thị bọt biển" không phải là một thuật ngữ kỹ thuật xa lạ, mà là một triết lý sống chung hòa bình với nước. Thay vì xua đuổi, TP phải học cách “thở” và “thấm” như một miếng bọt biển khổng lồ. Điều này có nghĩa là mỗi mái nhà, mỗi vỉa hè, mỗi công viên đều phải tham gia vào việc hấp thụ, lưu trữ và tái sử dụng nước mưa ngay tại chỗ. Chúng ta cần trả lại cho đất khả năng thẩm thấu tự nhiên mà bấy lâu nay đã bị che lấp bởi lớp nhựa đường trơ lỳ. Khi dòng chảy được làm chậm ngay từ nguồn, áp lực lên hệ thống cống ngầm sẽ giảm đi đáng kể, giúp TP tự cứu mình trước những trận mưa cực đoan vượt quá mọi kịch bản thiết kế.

Với những siêu đô thị nén chặt, nơi quỹ đất bề mặt gần như đã cạn kiệt, câu trả lời nằm ở không gian ngầm. Nhìn vào những “đền thờ nước” khổng lồ sâu 50m dưới lòng đất Tokyo, chúng ta thấy được tầm nhìn của một dân tộc luôn sống chung với thiên tai. Việt Nam cần những bể chứa ngầm quy mô lớn như vậy bên dưới lòng các công viên, sân vận động hay quảng trường. Những công trình này không chỉ là giải pháp chống ngập khẩn cấp mà còn là những “kho báu” tài nguyên. Nước mưa thu gom được sẽ qua hệ thống lọc sinh học để phục vụ tưới tiêu, rửa đường, thậm chí là làm sạch những dòng sông đang “chết” vì ô nhiễm như sông Tô Lịch hay sông Nhuệ vào mùa khô. Đây chính là kinh tế tuần hoàn thực thụ: Biến gánh nặng thiên tai thành nguồn lực dân sinh.

Thiết kế hạ tầng lưỡng dụng

Một ý tưởng táo bạo nhưng hoàn toàn khả thi là thiết kế hạ tầng lưỡng dụng. Các tuyến đường sắt đô thị hay đường hầm giao thông không nên chỉ phục vụ việc đi lại. Trong những tình huống mưa lũ lịch sử, khi mọi hệ thống thoát nước đã quá tải, chúng ta cần can đảm trưng dụng các hành lang ngầm này làm không gian lưu giữ nước tạm thời. Tất nhiên, điều này đòi hỏi sự tính toán kỹ lưỡng về kỹ thuật và vật liệu ngay từ khâu bản vẽ, nhưng nó cho thấy một tư duy quản trị linh hoạt và sẵn sàng thích ứng - điều mà các đô thị hiện đại đang thiếu hụt trầm trọng.

Nhiều người sẽ lo ngại về kinh phí. Đúng, xây dựng hạ tầng xanh và bể ngầm tốn kém hơn việc đào vài con mương. Nhưng nếu đặt lên bàn cân kinh tế dài hạn, đô thị bọt biển thực chất là một khoản đầu tư siêu lợi nhuận. Hãy tính toán thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm do ngập lụt gây ra đối với xe cộ, hàng hóa và sự đình trệ giao thương. Hạ tầng xanh bền bỉ hơn, chi phí bảo trì thấp hơn và quan trọng nhất là nó làm tăng giá trị bất động sản cũng như sức khỏe cộng đồng. Để giải quyết bài toán vốn, chúng ta không thể chỉ dựa vào ngân sách Nhà nước vốn dĩ đã eo hẹp. Trái phiếu xanh (green bonds) là một công cụ mạnh mẽ để huy động nguồn lực từ các quỹ đầu tư quốc tế và xã hội. Khi các dự án chống ngập được chứng minh có khả năng giảm rủi ro và tạo ra nguồn thu từ nước tái chế, chúng sẽ trở thành những thỏi nam châm thu hút vốn thực sự.

Thế nhưng, rào cản lớn nhất không phải là tiền hay công nghệ, mà là sự phân mảng trong quản trị. Hiện nay, cơ quan quản lý về thoát nước, giao thông - quy hoạch đang làm việc trong những “ốc đảo riêng biệt”. “Đô thị bọt biển” đòi hỏi một sự phối hợp liên ngành chặt chẽ dưới bàn tay của một nhạc trưởng thống nhất. Chúng ta cần những quy chuẩn xây dựng bắt buộc về tỷ lệ diện tích thấm cho mọi dự án, từ nhà dân đến cao ốc. Không thể để tình trạng các khu đô thị mới mọc lên làm ngập lụt khu phố cũ vì bịt kín các bề mặt bằng bê tông, nhựa đường, khiến nước mưa chỉ có thể tràn ra xung quanh.

Lộ trình cho Hà Nội nên bắt đầu bằng những hành động cụ thể tại các khu vực rốn nước nhạy cảm phía Tây và phía Nam. TP cần nhanh chóng hồi sinh các hồ điều hòa, xây dựng bể ngầm dưới các công viên mới và thay thế những dải phân cách bê tông khô khốc bằng những kênh sinh thái xanh mát. Những hành động này không chỉ giúp thoát nước mà còn làm dịu đi cái nóng hầm cập của hiệu ứng đảo nhiệt, mang lại một không gian sống nhân văn hơn.

Tóm lại, “đô thị bọt biển” không phải là một giấc mơ xa vời, mà là con đường duy nhất để giúp những đô thị lớn như Hà Nội thích ứng với biến đổi khí hậu, sẵn sàng giải pháp cho những cơn mưa lớn kéo dài. Đã đến lúc chúng ta ngừng coi nước là kẻ thù, phải “trị thủy” và bắt đầu học cách trân trọng từng giọt mưa. Sự đầu tư vào hạ tầng xanh hôm nay chính là nền móng cho một TP không chỉ vững vàng trước bão tố mà còn phát triển hài hòa, thịnh vượng cho nhiều thế hệ mai sau. Công nghệ đã sẵn sàng, vốn có thể huy động, điều chúng ta cần nhất lúc này là một quyết tâm chính trị mạnh mẽ để biến những khối bê tông ngột ngạt thành một đô thị biết thở, biết thấm và đáng sống.