Bài 1: Xây dựng một Học Thuyết khác biệt cho Quốc gia

Trong những thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về kinh tế, đô thị hóa, hạ tầng, khoa học – công nghệ và nâng cao đời sống. Tuy nhiên, quá trình phát triển nhanh cũng đang bộc lộ những hạn chế và khoảng trống cần được nhìn nhận. Các lĩnh vực từ quy hoạch, kiến trúc, bất động sản đến công nghiệp, nông nghiệp, du lịch, giáo dục, y tế và công nghệ đang cùng vận động mạnh mẽ nhưng chưa phải lúc nào cũng phát triển đồng bộ và được kết nối bởi một triết lý chung. Nhiều mô hình phát triển vẫn mang tính ngành, tính địa phương hoặc giải quyết những mục tiêu riêng lẻ, vì vậy còn thiếu một nền tảng có tính hệ thống và phổ quát để liên kết Con người – Tự nhiên – Xã hội trong một định hướng phát triển lâu dài.

Nhìn lại thực trạng: Khi đô thị hóa đi nhanh hơn hạ tầng và thiếu đồng bộ

Tốc độ đô thị hóa và xây dựng nhanh trong khi hạ tầng và tổ chức không gian ở nhiều nơi chưa theo kịp đã tạo ra những mất cân đối ngày càng rõ nét. Mật độ xây dựng gia tăng, không gian tự nhiên bị thu hẹp, cấu trúc đô thị và cảnh quan thiếu tính đồng bộ, kết nối, kéo theo nhiều hệ lụy như ngập úng, ùn tắc, quá tải hạ tầng, ô nhiễm và suy giảm chất lượng sống. Thực trạng đó cho thấy vấn đề không chỉ là xây dựng bao nhiêu, mà quan trọng hơn là phát triển theo cách nào và dựa trên triết lý nào, để kiến trúc, quy hoạch, môi trường và đời sống con người được kết nối trong một tổng thể hài hòa. Sự phát triển nếu thiếu một định hướng tổng thể và khả năng kiểm soát dài hạn có thể kéo theo nhiều hệ lụy về môi trường, cảnh quan, văn hóa, sức khỏe và chất lượng sống. Vì vậy, phát triển không chỉ cần hướng tới tăng trưởng, mà cần tạo ra những giá trị cuối cùng quay trở lại phục vụ con người, gìn giữ môi trường và bảo đảm sự phát triển hài hòa, bền vững. Thực tiễn đó đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ: bên cạnh những chiến lược phát triển cho từng ngành, từng lĩnh vực, Việt Nam có cần nghiên cứu một nền tảng tư tưởng và triết lý phát triển chung, đủ khả năng kết nối các lĩnh vực, tôn trọng quy luật tự nhiên, đặt con người và môi trường ở vị trí trung tâm, đồng thời tạo nên một định hướng phát triển có bản sắc và những giá trị mang tính phổ quát?

Thời cơ để hình thành một tư duy phát triển mới

Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn phát triển đặc biệt. Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính đang mở ra quá trình tái cấu trúc không gian phát triển trên quy mô toàn quốc. Cùng thời điểm đó, hàng loạt nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị về khoa học – công nghệ, hội nhập, thể chế, kinh tế tư nhân, năng lượng, giáo dục và sức khỏe đang mở ra những định hướng phát triển mới. Trong đó, con người và môi trường ngày càng được đặt ở vị trí trung tâm, gắn với yêu cầu phát triển bền vững và nâng cao chất lượng sống.

Việt Nam cũng đang hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Chúng ta đồng thời sở hữu nhiều lợi thế: thiên nhiên đa dạng, nền văn hóa lâu đời, tiềm năng nông nghiệp và du lịch, nguồn nhân lực dồi dào, đặc biệt là sự phát triển nhanh chóng của khoa học – công nghệ đang dần giữ vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển toàn cầu.

Trong bối cảnh Thiên thời – Địa lợi – Nhân hòa ấy, một câu hỏi đáng để đặt ra: Liệu đây có phải thời điểm tốt để Việt Nam nghiên cứu xây dựng một học thuyết phát triển khác biệt của riêng mình, không chỉ phục vụ sự phát triển của đất nước mà còn hướng tới đóng góp những giá trị mới cho thế giới?

Khát vọng về một “Học thuyết phát triển” mang bản sắc Việt

Một học thuyết phát triển trong thời đại ngày nay không nên chỉ giải quyết những vấn đề của riêng một quốc gia, mà cần hướng tới những giá trị có tính phổ quát, phù hợp với xu thế phát triển chung của thế giới và phục vụ sự phát triển bền vững của con người. Mọi hoạt động sống của con người trên thế giới nói chung đều phụ thuộc vào những điều kiện căn bản của tự nhiên. Con người chưa bao giờ và cũng không thể tách rời khỏi tự nhiên. Khoa học và công nghệ có thể đưa văn minh nhân loại tiến rất xa, nhưng mọi sự phát triển cuối cùng vẫn diễn ra trong những quy luật vận hành của vũ trụ và tự nhiên.

Vì vậy, nếu tìm kiếm một nền tảng có tính phổ quát, lâu dài và không bị giới hạn bởi biên giới quốc gia, thì những quy luật của tự nhiên chính là một điểm xuất phát thuận lợi. Một học thuyết phát triển thuận theo đạo của tự nhiên, đặt con người và môi trường ở vị trí trung tâm có thể trở thành một hướng nghiên cứu có giá trị cao cho tương lai.[1] Là trục lý luận phát triển bền vững dễ nhận được sự đồng lòng hưởng ứng của thế giới.

Một học thuyết không nên bắt đầu từ những khái niệm xa vời. Nó cần bắt đầu từ chính những vấn đề con người đang phải đối mặt: sức khỏe, môi trường, đô thị, thực phẩm, giáo dục, văn hóa và chất lượng sống. Xuất phát từ mối quan hệ Con người – Tự nhiên – Xã hội, từ đó hình thành những nguyên lý chung để kết nối nhiều lĩnh vực như kiến trúc, quy hoạch, bất động sản, nông nghiệp, du lịch, y tế, giáo dục, văn hóa và khoa học – công nghệ.

Khoa học – công nghệ, đặc biệt là AI, đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trên toàn cầu. Việt Nam cũng đang đứng trước cơ hội tham gia ngày càng sâu vào tiến trình đó. Bên cạnh công nghệ, Việt Nam sở hữu thiên nhiên đa dạng, đường bờ biển dài, nhiều vùng cảnh quan đặc sắc, nền văn hóa phong phú và những điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch, nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe và các mô hình sống chất lượng cao. Đồng thời, quá trình tái cấu trúc không gian phát triển đang diễn ra trên khắp cả nước, tạo ra một giai đoạn đặc biệt của quy hoạch và xây dựng.

Sự gặp nhau giữa công nghệ, tái cấu trúc không gian phát triển và nhu cầu nâng cao chất lượng sống trong giai đoạn này chính là thời điểm thuận lợi để nghiên cứu một học thuyết phát triển đặt con người và môi trường làm trung tâm, được cấu trúc trên ba trụ cột: Không gian – Đời sống – Công nghệ AI.

Mô hình ba trụ cột: Kết nối không gian, đời sống và công nghệ

Học thuyết cần được xây dựng từ lý thuyết đến thực tiễn. Nền tảng lý luận của học thuyết sẽ là cơ sở để hình thành một hệ sinh thái phát triển đa ngành xoay quanh ba trụ cột: Không gian cho đời sống – bao gồm quy hoạch, kiến trúc, phát triển bất động sản và việc kiến tạo môi trường sống;  Đời sống – tổ chức và vận hành đời sống con người trong những không gian ấy, gắn với triết lý sống, văn hóa sống và chất lượng sống; Công nghệ AI – hỗ trợ quản lý, kết nối và vận hành cả không gian lẫn đời sống, phục vụ con người và môi trường sống.

Điều quan trọng là học thuyết không chỉ tồn tại trên giấy. Những nguyên lý của nó cần được kiểm nghiệm và hoàn thiện thông qua sản phẩm thực tiễn: một khu đô thị, một khu nghỉ dưỡng, một vùng nông nghiệp, một dự án cộng đồng, một vườn hoa, một trục cảnh quan hay thậm chí một hệ thống vận hành đời sống ứng dụng AI. Học thuyết được xây dựng trên tư tưởng phát triển thuận theo những quy luật của tự nhiên, lấy Con người và Môi trường làm trung tâm. Từ đó, một số nguyên lý nền tảng được đặt ra: Thuận theo tự nhiên thay vì cưỡng lại tự nhiên [2]  ; cân bằng thay vì cực đại; kết nối thay vì phân mảnh; phát triển từ bản chất thay vì áp đặt mô hình; công nghệ phục vụ con người thay vì trở thành mục tiêu; phát triển có khả năng thích ứng và tự điều chỉnh; phát triển phải tạo ra một vòng tuần hoàn giá trị; và mọi giá trị của phát triển cuối cùng phải quay trở lại phục vụ con người và môi trường.

Điểm khác biệt của cách tiếp cận này so với các lý thuyết quy hoạch sinh thái thông thường nằm ở việc không chỉ đặt câu hỏi “xây dựng một không gian xanh và thích ứng với tự nhiên như thế nào?”, mà tiến thêm một bước: “con người sẽ sống như thế nào trong không gian ấy?”. Vì vậy, học thuyết không dừng lại ở kiến trúc hay quy hoạch, mà hướng tới kết nối không gian sống, cách sống và công nghệ vận hành đời sống thành một hệ thống thống nhất, trong đó sự phát triển của đô thị, kinh tế hay công nghệ không phải đích đến cuối cùng, mà là phương tiện để con người có một đời sống tốt hơn và hài hòa hơn với tự nhiên.

Từ lý thuyết đến thực địa: Tìm bản sắc riêng cho từng vùng đất

Những dự án quy mô lớn như Kỳ tích Sông Hồng, nếu có điều kiện phù hợp để nghiên cứu và ứng dụng, có thể trở thành một mô hình thực tiễn đặc biệt để những nguyên lý phát triển mới được hiện thực hóa trong một không gian có quy mô lớn. Trong giai đoạn nhiều địa phương đang điều chỉnh quy hoạch và tái cấu trúc không gian phát triển, đây cũng là cơ hội để mỗi vùng đất hình thành một chủ đề và bản sắc riêng, thay vì cùng phát triển theo những mô hình tương đồng hay mạnh ai người đó làm. Mỗi địa phương, khu vực có thể trở thành một mô hình thực nghiệm khác nhau của cùng một hệ lý luận phát triển: nơi dựa trên di sản và văn hóa; nơi dựa trên cảnh quan và du lịch; nơi phát triển đô thị và không gian sống chất lượng cao; nơi phát triển nông nghiệp; nơi thử nghiệm và ứng dụng những mô hình công nghệ mới.

Khi được kết nối bởi một nền tảng lý luận chung, mỗi địa phương vẫn giữ được bản sắc riêng nhưng đồng thời trở thành một mảnh ghép trong cấu trúc phát triển chung, tạo thành bức tranh hoàn chỉnh của một học thuyết trải dài theo hình chữ S. Khi ấy, học thuyết không còn chỉ được giải thích bằng lý luận. Học thuyết được chứng minh bằng chính những sản phẩm thực trong đời sống.

Nếu từng bước hình thành được một hệ sinh thái như vậy, những giá trị mà Việt Nam có thể đạt được không chỉ nằm trong một ngành kinh tế đơn lẻ mà có thể là một chuỗi các giá trị: 1) Khả năng phát triển Việt Nam thành một điểm đến có vị thế quốc tế về du lịch, nghỉ dưỡng chữa lành [3]; 2) Hình thành một trường phái kiến trúc – quy hoạch mang bản sắc riêng; 3) Xây dựng năng lực công nghệ AI phục vụ không gian sống và đời sống; 4) Phát triển một triết lý sống hướng tới hạnh phúc và tỉnh thức [4]; 5) Xa hơn là đóng góp một triết lý phát triển bền vững cho thế giới.

Để biến một ý tưởng như vậy thành thực tiễn, không thể chỉ dựa vào một cá nhân hay một tổ chức. Nó cần sự tham gia của Nhà nước, cộng đồng chuyên gia và đặc biệt là những tập đoàn kinh tế lớn – những “cánh chim đầu đàn” của Việt Nam trong các lĩnh vực khoa học – công nghệ, bất động sản, nông nghiệp, du lịch và văn hóa. Những doanh nghiệp lớn không chỉ có nguồn lực để tạo ra các công trình hay dự án quy mô lớn. Quan trọng hơn, họ có khả năng biến những tư tưởng và nguyên lý phát triển thành những mô hình thực tế có thể nhìn thấy, trải nghiệm, kiểm chứng và nhân rộng.

Đặt nền móng cho một hành trình phát triển mới

Việt Nam từ lâu được biết đến là Quốc Gia vì hòa bình. Trong một giai đoạn phát triển mới, bên cạnh những thành tựu kinh tế và công nghệ, Việt Nam hoàn toàn có thể đặt ra một khát vọng lớn hơn: đóng góp cho thế giới một học thuyết phát triển biết tôn trọng những quy luật của tự nhiên, gìn giữ môi trường sống và hướng sự phát triển trở lại phục vụ con người. Sau “Quốc Gia vì hòa bình” có thể sẽ là “Quốc Gia phát triển giữ đạo tự nhiên”

Đến năm 2045, dấu ấn Việt Nam để lại với thế giới có lẽ không chỉ nên được đo bằng những gì chúng ta xây dựng được, mà còn bằng những tư tưởng, mô hình và giá trị mà chúng ta có thể đóng góp cho tương lai chung của nhân loại. Khi ấy, những dòng sông được hồi sinh phát triển, những đô thị có bản sắc, những vùng nông nghiệp bền vững, những khu nghỉ dưỡng chất lượng cao hay những hệ thống AI hỗ trợ vận hành không gian và đời sống sẽ không còn là những dự án riêng lẻ. Chúng có thể trở thành những minh chứng sống cho một tư tưởng phát triển của Việt Nam.

Và có lẽ, đó mới là ý nghĩa lớn nhất của việc xây dựng một học thuyết: không những cho thế giới biết đến Việt Nam có thêm một học thuyết phát triển, mà từ Việt Nam xuất hiện những giá trị thực sự có ích, phụng sự cho con người và cho tương lai của Trái Đất.

Chú thích:

[1] Đạo của tự nhiên: Trong phạm vi bài viết, khái niệm này được sử dụng để chỉ những quy luật, trật tự và phương thức vận hành vốn có của tự nhiên và sự sống. “Đạo” ở đây được tiếp cận như một khái niệm triết lý về con đường vận hành của tự nhiên, không được sử dụng theo nghĩa tôn giáo.

[2] Thuận theo tự nhiên: Không được hiểu là giữ nguyên hiện trạng, không can thiệp hoặc quay trở lại trạng thái tự nhiên nguyên thủy. Trong nghiên cứu này, “thuận” là nhận biết điều kiện và quy luật vận hành của hệ thống để con người có thể can thiệp, phát triển và sáng tạo trong những giới hạn phù hợp, đồng thời duy trì khả năng cân bằng, thích ứng và phục hồi của hệ thống.

[3] Chữa lành: Trong phạm vi nghiên cứu về kiến trúc, quy hoạch và môi trường sống, “chữa lành” được sử dụng theo nghĩa tạo lập những điều kiện không gian, cảnh quan, môi trường và đời sống có khả năng hỗ trợ nghỉ ngơi, phục hồi, giảm các tác động bất lợi và nâng cao chất lượng sống của con người; đồng thời hướng tới phục hồi chất lượng môi trường và hệ sinh thái. Khái niệm này không được sử dụng để thay thế cho chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.

[4] Tỉnh thức: Được hiểu là năng lực nhận biết rõ hơn mối quan hệ giữa con người, hành vi của mình và môi trường sống; từ đó có khả năng lựa chọn và điều chỉnh hành động phù hợp hơn với bản thân, cộng đồng và những quy luật của sự sống. Trong phạm vi học thuyết đang nghiên cứu, tỉnh thức được xem là một định hướng về nhận thức và hành động, không phải một khái niệm tôn giáo.