Nhà văn hóa Lê Hồng Dương: Người góp sức gìn giữ tinh hoa văn hóa Kinh Bắc 

Người đặt nền móng cho công tác bảo tồn văn hóa Kinh Bắc

Ban Tổ chức và đại diện gia đình Nhà văn hóa Lê Hồng Dương. (Nguồn: BTC)

Trong dòng chảy lịch sử văn hóa dân tộc, vùng đất Kinh Bắc từ lâu được biết đến là cái nôi của nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc. Từ những làn điệu Quan họ mượt mà, đằm thắm đến những bức tranh dân gian Đông Hồ giàu giá trị thẩm mỹ và ý nghĩa nhân văn, các di sản nơi đây đã góp phần tạo nên bản sắc riêng của văn hóa Việt Nam. Đằng sau hành trình gìn giữ những giá trị ấy có sự đóng góp đáng kể của nhiều thế hệ nhà nghiên cứu, nghệ nhân và những người làm công tác quản lý văn hóa, trong đó có nhà văn hóa Lê Hồng Dương.

Ngày 12/11, tại Trung tâm Biểu diễn nghệ thuật - Rạp Xiếc Trung ương (Hà Nội), Hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc” được tổ chức nhằm nhìn nhận một cách toàn diện về cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của ông. Chương trình do Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức, hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11 và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946-2026).

Sinh năm 1921 tại Đọ Xá, Bắc Ninh, Lê Hồng Dương từng trải qua nhiều vị trí công tác trong lĩnh vực chính trị, quân sự và tuyên huấn trước khi gắn bó sâu sắc với hoạt động quản lý văn hóa tại địa phương. Đặc biệt, trong khoảng 20 năm đảm nhiệm cương vị Trưởng ty Văn hóa Hà Bắc (1963-1983), ông đã dành nhiều tâm huyết cho công tác sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

Đây là giai đoạn đất nước còn đối mặt với nhiều khó khăn, điều kiện kinh tế và cơ sở vật chất dành cho hoạt động văn hóa chưa thực sự thuận lợi. Tuy nhiên, với tầm nhìn của một người làm công tác quản lý văn hóa, Lê Hồng Dương sớm nhận thức được nguy cơ mai một của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian nếu thiếu sự quan tâm và những giải pháp bảo tồn kịp thời.

Thay vì chỉ dừng lại ở việc lưu giữ tư liệu, ông chú trọng đưa hoạt động bảo tồn đến gần hơn với thực tiễn đời sống. Những chuyến khảo sát tại các làng quê, việc gặp gỡ nghệ nhân, tìm kiếm tư liệu và xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên môn được triển khai nhằm tạo nền tảng cho quá trình gìn giữ di sản lâu dài. Cách làm này thể hiện quan điểm coi văn hóa truyền thống là một bộ phận quan trọng của đời sống cộng đồng, cần được bảo vệ thông qua cả nghiên cứu lẫn thực hành.

Góp sức đưa Quan họ và tranh Đông Hồ vượt qua nguy cơ mai một

Các đại biểu tham dự Hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với di sản văn hóa dân tộc”. (Nguồn: BTC)

Một trong những dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp của Lê Hồng Dương là những đóng góp đối với dân ca Quan họ Bắc Ninh. Đây là loại hình nghệ thuật dân gian gắn liền với sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người dân vùng Kinh Bắc, nổi bật bởi lối hát giao duyên, cách đối đáp tinh tế cùng những quy tắc ứng xử giàu bản sắc.

Nhận thấy giá trị đặc biệt của Quan họ, ông quan tâm tổ chức các hoạt động sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy một cách có hệ thống. Các nghệ nhân được mời tham gia hướng dẫn, những người am hiểu dân ca được tập hợp để hỗ trợ chuyên môn, trong khi lực lượng diễn viên trẻ được tuyển chọn và tạo điều kiện tiếp cận trực tiếp với các làn điệu cổ.

Đáng chú ý, tháng 1/1969, Đội Quan họ được thành lập, sau đó phát triển thành Đoàn Quan họ. Sự kiện này gắn với vai trò tổ chức, chỉ đạo của Lê Hồng Dương cùng sự đóng góp của các nghệ nhân Nguyễn Đức Siêu, Nguyễn Đức Sôi và nhiều cán bộ, nghệ sĩ khác.

Việc hình thành một lực lượng biểu diễn chuyên nghiệp đã mở ra điều kiện thuận lợi hơn để dân ca Quan họ được nghiên cứu, thực hành, truyền dạy và giới thiệu rộng rãi đến công chúng. Những làn điệu vốn gắn bó mật thiết với không gian sinh hoạt làng xã từng bước có thêm cơ hội tiếp cận các sân khấu biểu diễn và môi trường giao lưu văn hóa rộng lớn hơn.

Không chỉ quan tâm đến nghệ thuật biểu diễn, Lê Hồng Dương còn chú trọng vai trò của nghệ nhân trong quá trình trao truyền di sản. Việc tạo điều kiện để diễn viên trẻ về các làng Quan họ gốc học hát trực tiếp từ những người nắm giữ vốn cổ cho thấy cách tiếp cận coi trọng tính nguyên bản và tri thức dân gian. Đây cũng là yếu tố quan trọng giúp những giá trị truyền thống không bị tách rời khỏi môi trường văn hóa đã sản sinh và nuôi dưỡng chúng.

Bên cạnh Quan họ, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ cũng là lĩnh vực được ông dành nhiều công sức. Vào năm 1967, Lê Hồng Dương cùng cán bộ Ty Văn hóa Hà Bắc đã trực tiếp về địa phương bàn bạc phương án khôi phục nghề tranh. Theo hồi ức của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, hoạt động hỗ trợ không chỉ dừng ở việc động viên tinh thần mà còn được cụ thể hóa bằng việc cử cán bộ bám sát cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu và tìm hướng tiêu thụ sản phẩm thông qua hệ thống phát hành sách.

Trong bối cảnh nghề tranh đứng trước nhiều khó khăn, những biện pháp này có ý nghĩa thiết thực đối với các gia đình nghệ nhân. Việc duy trì sản xuất giúp bảo quản các bản khắc gỗ, giữ lại kỹ thuật in tranh truyền thống và tạo điều kiện để kinh nghiệm làm nghề tiếp tục được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Những đóng góp trong hai lĩnh vực Quan họ và tranh Đông Hồ cho thấy tư duy bảo tồn tương đối toàn diện của Lê Hồng Dương. Ông không xem di sản chỉ là những giá trị cần lưu giữ trong tư liệu hay bảo tàng, mà coi việc duy trì hoạt động thực hành, tạo sinh kế cho nghệ nhân và mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng là những yếu tố quan trọng để văn hóa truyền thống tiếp tục tồn tại.

Ngoài ra, ông còn chỉ đạo, tổ chức biên soạn công trình Địa chí Hà Bắc, góp phần hệ thống hóa những tư liệu về lịch sử, địa lý, văn hóa và đời sống địa phương. Năm 1978, ông được UNESCO trao Bằng Danh dự ghi nhận những đóng góp trong công tác bảo tồn các giá trị âm nhạc truyền thống.

Nhìn lại di sản, mở hướng tiếp nối những giá trị văn hóa

Phó Giáo sư - Tiến sĩ, nhạc sỹ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam (bìa phải) tham dự hội thảo. (Nguồn: BTC)

Hội thảo Khoa học ngày 12/11 thu hút sự tham gia của đông đảo nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, văn nghệ sĩ và những người từng gắn bó với hoạt động bảo tồn di sản Kinh Bắc. Ban tổ chức cho biết đã tiếp nhận hơn 30 tham luận, tập trung làm rõ cuộc đời, sự nghiệp, tư duy quản lý văn hóa cũng như những đóng góp của Lê Hồng Dương đối với di sản dân tộc.

Các ý kiến trao đổi không chỉ đề cập đến những thành tựu cụ thể trong quá trình phục hồi Quan họ và tranh Đông Hồ, mà còn phân tích phương pháp tổ chức hoạt động văn hóa của ông. Trong đó, đáng chú ý là cách kết nối giữa cơ quan quản lý, giới nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng địa phương; đồng thời chú trọng xây dựng đội ngũ kế cận để bảo đảm tính liên tục trong công tác bảo tồn.

Theo ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh, dấu ấn trong phương thức quản lý của Lê Hồng Dương thể hiện ở tầm nhìn dài hạn, khả năng chủ động nhận diện những giá trị văn hóa cần được bảo tồn và sự gắn kết giữa công tác quản lý với thực tiễn cơ sở.

Trong khuôn khổ chương trình, Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh giới thiệu các tiết mục nghệ thuật truyền thống, mang đến cho đại biểu cơ hội thưởng thức những làn điệu đặc trưng của vùng Kinh Bắc. Hoạt động trưng bày và thực hành nghề làm tranh dân gian Đông Hồ cũng được tổ chức, giúp người tham dự trực tiếp tìm hiểu quy trình, kỹ thuật tạo nên những tác phẩm tranh truyền thống.

Đáng chú ý, hội thảo còn giới thiệu tập ký chân dung “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc” của hai tác giả Cao Thâm và Thái Hà. Thông qua tư liệu, hồi ức và những câu chuyện từ những người từng gắn bó với ông, cuốn sách góp phần tái hiện hình ảnh một nhà quản lý văn hóa tận tâm, đồng thời bổ sung góc nhìn về đời sống văn hóa Hà Bắc trong những giai đoạn lịch sử nhiều biến động.

Từ những kết quả nghiên cứu và trao đổi tại hội thảo, việc ghi nhận, tôn vinh những đóng góp của Lê Hồng Dương cũng được đặt ra. NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết Viện sẽ có văn bản đề xuất đặt tên một tuyến đường mang tên Lê Hồng Dương tại Bắc Ninh nhằm ghi nhận những đóng góp của ông đối với sự nghiệp bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.

Toàn cảnh hội thảo. (Nguồn: BTC)

Đề xuất này được đặt trong định hướng xem xét, đánh giá trên cơ sở hồ sơ khoa học, ý kiến chuyên môn, sự đồng thuận của cộng đồng và các quy định hiện hành. Đây là một trong những hình thức ghi nhận có ý nghĩa, góp phần đưa tên tuổi những người có đóng góp cho văn hóa dân tộc đến gần hơn với đời sống xã hội.

Nhìn lại hành trình của Lê Hồng Dương, có thể thấy giá trị lớn nhất trong sự nghiệp của ông không chỉ nằm ở những công trình hay quyết định quản lý cụ thể, mà còn ở cách tiếp cận lấy con người và cộng đồng làm trung tâm của hoạt động bảo tồn. Từ việc tạo điều kiện cho nghệ nhân truyền dạy Quan họ đến hỗ trợ các gia đình duy trì nghề tranh Đông Hồ, những việc làm ấy đã góp phần giữ lại một phần ký ức và bản sắc văn hóa của vùng đất Kinh Bắc.

Trong bối cảnh hiện nay, khi quá trình đô thị hóa và những thay đổi trong đời sống xã hội đang tác động mạnh mẽ đến các không gian văn hóa truyền thống, kinh nghiệm từ thế hệ đi trước càng có ý nghĩa tham khảo. Bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở việc ghi chép, lưu trữ hay tổ chức những hoạt động tôn vinh theo từng dịp, mà cần có giải pháp lâu dài để nghệ nhân tiếp tục thực hành, thế hệ trẻ được tiếp cận và cộng đồng có điều kiện tham gia gìn giữ.

Hành trình của nhà văn hóa Lê Hồng Dương vì thế không chỉ là câu chuyện về một cá nhân tận tâm với văn hóa dân tộc, mà còn gợi nhắc trách nhiệm tiếp nối những giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ. Khi di sản được đặt trong đời sống và tiếp tục được trao truyền, hồn cốt văn hóa Kinh Bắc mới có thể được gìn giữ bền vững trong dòng chảy đương đại.