Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc

Người đặt nền móng cho công cuộc phục hồi di sản Kinh Bắc

Chân dung Nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921–2003). (Nguồn: Sưu tầm)

Trong dòng chảy văn hóa dân tộc, có những đóng góp không chỉ được ghi nhận qua các công trình hay danh hiệu, mà còn thể hiện ở những giá trị được gìn giữ và tiếp nối qua nhiều thế hệ. Nhà văn hóa Lê Hồng Dương là một trong những người dành nhiều tâm huyết cho công việc ấy. Với vai trò Trưởng ty Văn hóa Hà Bắc trong suốt 20 năm, từ năm 1963 đến năm 1983, ông đã tham gia tổ chức, chỉ đạo nhiều hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi và truyền dạy các loại hình văn hóa truyền thống của địa phương.

Sinh năm 1921, quê tại Đọ Xá, Bắc Ninh, Lê Hồng Dương từng đảm nhiệm nhiều vị trí trong công tác chính trị, quân sự và tuyên huấn trước khi chuyển sang lĩnh vực quản lý văn hóa. Ông giữ cương vị Trưởng ty Văn hóa Hà Bắc trong giai đoạn đất nước còn nhiều khó khăn, chiến tranh kéo dài, điều kiện dành cho hoạt động văn hóa và nghệ thuật còn hạn chế. Tuy vậy, đây cũng là thời kỳ ông cùng các cộng sự kiên trì triển khai những công việc có ý nghĩa lâu dài đối với đời sống văn hóa địa phương.

Thay vì chỉ dừng lại ở việc lưu giữ tư liệu, ông chú trọng đưa di sản trở lại với đời sống cộng đồng. Những chuyến đi về các làng quê, gặp gỡ nghệ nhân, tìm kiếm người am hiểu phong tục, làn điệu dân ca và nghề truyền thống trở thành một phần quan trọng trong quá trình công tác. Từ đó, các hoạt động nghiên cứu, sưu tầm được kết nối với việc tổ chức thực hành, truyền dạy và xây dựng đội ngũ kế cận.

Cách tiếp cận này cho thấy tư duy quản lý văn hóa hướng tới tính bền vững: di sản chỉ có thể tồn tại lâu dài khi được cộng đồng tiếp tục thực hành, khi người nắm giữ tri thức truyền thống có điều kiện trao truyền kinh nghiệm và thế hệ sau được tiếp cận với những giá trị của cha ông.

Trong số những lĩnh vực được Lê Hồng Dương dành nhiều tâm sức, dân ca Quan họ và tranh dân gian Đông Hồ là hai dấu ấn nổi bật, gắn liền với bản sắc văn hóa vùng Kinh Bắc.

Góp sức đưa dân ca Quan họ trở lại với đời sống

Nhà văn hoá Lê Hồng Dương có vai trò quan trọng trong việc tổ chức sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy Quan họ. (Nguồn: Sưu tầm)

Quan họ là loại hình dân ca đặc sắc, gắn bó với đời sống tinh thần của người dân vùng Kinh Bắc. Tuy nhiên, để những làn điệu truyền thống tiếp tục được lưu giữ và phát triển, việc sưu tầm, nghiên cứu, truyền dạy và xây dựng lực lượng biểu diễn có vai trò đặc biệt quan trọng.

Trong thời gian đảm nhiệm công tác quản lý văn hóa tại Hà Bắc, Lê Hồng Dương đã chú trọng tổ chức các hoạt động tìm kiếm, tập hợp những người am hiểu Quan họ, mời nghệ nhân tham gia truyền dạy, đồng thời khuyến khích cán bộ chuyên môn nghiên cứu, khảo cứu các làn điệu. Ông cũng quan tâm đến việc tuyển chọn diễn viên, xây dựng lực lượng biểu diễn và tạo điều kiện để những người làm công tác văn hóa trao đổi kinh nghiệm.

Một dấu mốc đáng chú ý là việc thành lập Đội Quan họ, sau đó phát triển thành Đoàn Quan họ vào tháng 1/1969. Quá trình này gắn với vai trò tổ chức, chỉ đạo của Lê Hồng Dương cùng sự tham gia của Nguyễn Đức Siêu, nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi và nhiều cán bộ, diễn viên.

Việc hình thành một lực lượng chuyên trách không chỉ tạo điều kiện cho hoạt động biểu diễn mà còn góp phần tập hợp, hệ thống hóa và lan tỏa những giá trị của dân ca Quan họ. Từ những hoạt động sưu tầm tại cộng đồng, các làn điệu được nghiên cứu, truyền dạy và giới thiệu rộng rãi hơn, tạo tiền đề để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa.

Đóng góp của ông vì vậy không chỉ nằm ở việc thúc đẩy một hoạt động nghệ thuật cụ thể, mà còn ở cách tổ chức để di sản có môi trường tồn tại và phát triển. Việc trân trọng vai trò của nghệ nhân, kết nối họ với đội ngũ nghiên cứu và biểu diễn đã tạo nên sự gắn kết giữa tri thức dân gian với hoạt động văn hóa có tổ chức.

Đây cũng là một kinh nghiệm có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn di sản hiện nay, khi việc duy trì sức sống của các loại hình nghệ thuật truyền thống cần sự tham gia đồng thời của cộng đồng, nghệ nhân, cơ quan quản lý và các thiết chế văn hóa.

Khôi phục tranh Đông Hồ, gìn giữ nghề truyền thống

Bên cạnh Quan họ, tranh dân gian Đông Hồ cũng là lĩnh vực ghi dấu sự quan tâm và đóng góp của Lê Hồng Dương. Đây là dòng tranh dân gian gắn với đời sống văn hóa vùng Kinh Bắc, nổi bật bởi kỹ thuật in tranh thủ công, màu sắc và chất liệu truyền thống. Tuy nhiên, trước những biến động của lịch sử và đời sống kinh tế, nghề làm tranh từng đứng trước nguy cơ mai một, đòi hỏi những nỗ lực phục hồi có tổ chức.

Năm 1967, Lê Hồng Dương cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương trao đổi với chính quyền cơ sở về phương án khôi phục nghề. Thay vì chỉ vận động người dân tiếp tục làm tranh, đoàn công tác chú trọng tìm kiếm nghệ nhân, khảo sát tư liệu, tổ chức sản xuất và giải quyết những khó khăn về nguyên liệu cũng như đầu ra cho sản phẩm.

Theo hồi ức của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, trong quá trình triển khai, Ty Văn hóa đã cử cán bộ bám sát cơ sở, hỗ trợ việc tổ chức sản xuất và tạo điều kiện để các nghệ nhân duy trì nghề. Một trong những quyết định có ý nghĩa là lựa chọn nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam, người có tay nghề và uy tín tại địa phương, làm đầu mối tập hợp các gia đình tham gia sản xuất tranh.

Đội tranh dân gian Đông Hồ được thành lập với 50 nghệ nhân, thực chất là 50 hộ gia đình, trực thuộc hợp tác xã nông nghiệp. Đây là bước đi quan trọng giúp hoạt động làm tranh có tổ chức hơn, đồng thời tạo điều kiện để người dân vừa duy trì nghề truyền thống, vừa gắn sản xuất với sinh kế.

Không chỉ hỗ trợ khâu tổ chức, Lê Hồng Dương còn quan tâm đến nguồn nguyên liệu. Ngay từ năm 1967, Ty Văn hóa đã chỉ đạo cấp giấy phục vụ đợt sản xuất thử. Những năm tiếp theo, lượng giấy được hỗ trợ tăng dần, tạo điều kiện để các gia đình nghệ nhân mở rộng hoạt động. Công tác tiêu thụ cũng được chú trọng thông qua việc kết nối với hệ thống phát hành sách của tỉnh, đưa tranh đến các hiệu sách và mở rộng thị trường tại một số địa phương lân cận.

Khó khăn về nguyên liệu làm giấy dó cũng được đặt ra trong quá trình phục hồi nghề. Năm 1971, Lê Hồng Dương đã kiến nghị các cơ quan Trung ương hỗ trợ kết nối nguồn nguyên liệu từ một số tỉnh miền núi phía Bắc, phục vụ hoạt động sản xuất giấy truyền thống. Những giải pháp này cho thấy công tác bảo tồn không chỉ dừng ở việc khuyến khích nghệ nhân tiếp tục thực hành nghề, mà còn cần giải quyết những điều kiện cụ thể để nghề có thể tồn tại.

Từ câu chuyện Đông Hồ có thể thấy, bảo tồn một làng nghề truyền thống đòi hỏi cách tiếp cận đồng bộ, từ con người, kỹ thuật, nguyên liệu đến tổ chức sản xuất và thị trường. Sự hỗ trợ kịp thời của cơ quan quản lý đã góp phần tạo điều kiện để các gia đình nghệ nhân tiếp tục gắn bó với nghề, duy trì kỹ thuật và kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ.

Từ di sản địa phương đến những giá trị cần được tiếp nối

Ngoài những đóng góp trong lĩnh vực dân ca và nghề thủ công truyền thống, Lê Hồng Dương còn gắn với công trình biên soạn Địa chí Hà Bắc. Đây là công trình được giới thiệu là địa chí cấp tỉnh, thành đầu tiên của cả nước, góp phần hệ thống hóa tư liệu về lịch sử, văn hóa và đời sống của địa phương.

Việc tổ chức biên soạn địa chí cho thấy sự quan tâm của ông đối với công tác nghiên cứu, lưu giữ tri thức và xây dựng nền tảng tư liệu phục vụ các thế hệ sau. Nếu hoạt động phục hồi Quan họ và tranh Đông Hồ tập trung vào việc đưa di sản trở lại đời sống, thì công trình địa chí góp phần lưu giữ những giá trị ấy trong hệ thống tư liệu có tính tổng hợp, phục vụ nghiên cứu và quản lý văn hóa.

Năm 1978, Lê Hồng Dương được UNESCO trao Bằng Danh dự vì những đóng góp xuất sắc trong việc gìn giữ các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hóa lớn. Đây là sự ghi nhận đối với những nỗ lực của ông trong công tác bảo tồn di sản, đặc biệt là lĩnh vực âm nhạc truyền thống.

Nhằm tiếp tục làm rõ những đóng góp này, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc” vào ngày 12/11 tại Hà Nội.

Hội thảo dự kiến có hơn 30 tham luận của các nhà khoa học, nhà quản lý văn hóa và văn nghệ sĩ. Nội dung tập trung phân tích cuộc đời, sự nghiệp, tư duy quản lý cũng như những đóng góp của ông đối với di sản văn hóa dân tộc, trong đó nhấn mạnh dân ca Quan họ và tranh dân gian Đông Hồ.

Thông qua tư liệu, hồi ức của những người từng làm việc và gắn bó với Lê Hồng Dương, các tham luận hướng tới làm rõ phương thức tổ chức hoạt động văn hóa của ông: biết tập hợp người tài, coi trọng vai trò của nghệ nhân, chú trọng đào tạo lực lượng kế cận và chuyển các chủ trương bảo tồn thành những công việc cụ thể tại cơ sở.

Trong khuôn khổ chương trình, Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh sẽ trình diễn các tiết mục giới thiệu di sản Quan họ. Ban Quản lý di tích Bắc Ninh tổ chức trưng bày, giới thiệu và thực hành nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, tạo không gian để đại biểu tiếp cận trực tiếp với những giá trị văn hóa gắn với sự nghiệp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương.

Dịp này, tập ký chân dung “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc” của hai tác giả Cao Thâm và Thái Hà cũng được giới thiệu. Cuốn sách tập hợp tư liệu, ký ức và những câu chuyện về cuộc đời, sự nghiệp của ông, với sự đóng góp của nhiều cán bộ, cộng sự từng làm việc cùng cố Trưởng ty Văn hóa Hà Bắc.

Từ kết quả nghiên cứu và đánh giá tại hội thảo, Ban tổ chức hướng tới kiến nghị các cơ quan chức năng thành phố Bắc Ninh xem xét hình thức vinh danh phù hợp đối với những đóng góp của Lê Hồng Dương, trong đó có đề xuất đặt tên ông cho một công trình công cộng tại địa phương.

Việc nhìn lại sự nghiệp của Lê Hồng Dương không chỉ nhằm ghi nhận đóng góp của một cá nhân đối với văn hóa Kinh Bắc, mà còn gợi nhắc vai trò của những người làm công tác quản lý, nghiên cứu và bảo tồn di sản. Những giá trị truyền thống chỉ thực sự có sức sống khi được gìn giữ bằng hành động cụ thể, được trao truyền trong cộng đồng và tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Đó cũng là ý nghĩa lâu dài từ những nỗ lực mà nhà văn hóa Lê Hồng Dương đã dành cho di sản dân tộc.