Quy hoạch điện VIII điều chỉnh: Từ “đủ điện” đến tự chủ năng lượng và một thị trường điện hiệu quả

Từ “đủ điện” đến chuẩn bị cho một nền kinh tế tăng trưởng cao

Ngày 15/4/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 768/QĐ-TTg phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Đây không đơn thuần là một lần cập nhật Quy hoạch điện VIII được phê duyệt tại Quyết định 500/QĐ-TTg năm 2023, mà phản ánh sự điều chỉnh chiến lược trước yêu cầu tăng trưởng cao, chuyển đổi năng lượng và những biến động ngày càng khó lường của thị trường năng lượng thế giới.

Quy hoạch ban đầu đặt tổng công suất các nhà máy điện phục vụ nhu cầu trong nước đến năm 2030 khoảng 150.489 MW. Hai năm sau, Quyết định 768 nâng quy mô này lên 183.291-236.363 MW, trên cơ sở phấn đấu tăng trưởng GDP bình quân khoảng 10%/năm trong giai đoạn 2026-2030.

Logic cốt lõi đã thay đổi: điện không chỉ chạy theo tăng trưởng mà phải đi trước, tạo dư địa cho tăng trưởng.

Một nền kinh tế điện hóa sâu hơn, sản xuất lớn hơn, trung tâm dữ liệu, giao thông điện, công nghiệp công nghệ cao và các ngành tiêu thụ năng lượng mới sẽ đòi hỏi một hệ thống điện không chỉ lớn mà còn phải ổn định, linh hoạt, có khả năng dự phòng và chống chịu cao.

Tăng năng lượng tái tạo nhưng phải tăng năng lực hấp thụ

Một thay đổi nổi bật của Quyết định 768 là mở rộng mạnh năng lượng tái tạo.

Công suất điện gió trên bờ và gần bờ đến năm 2030 được nâng lên 26.066-38.029 MW, so với 21.880 MW trong Quy hoạch điện VIII ban đầu. Điện mặt trời tăng mạnh hơn nữa, từ 12.836 MW lên 46.459-73.416 MW.

Điện gió ngoài khơi cũng được đưa vào quy mô đáng kể, với 6.000-17.032 MW phục vụ nhu cầu trong nước, dự kiến vận hành trong giai đoạn 2030-2035. Xa hơn, điện gió ngoài khơi còn được định hướng trở thành nguồn nguyên liệu cho sản xuất năng lượng mới, với quy mô khoảng 15.000 MW vào năm 2035 và khoảng 240.000 MW vào năm 2050.

Thực hiện thành công Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh sẽ đảm bảo cung cấp đủ điện cho phát triển kinh tế (Ảnh: Đức Thanh)

Như vậy, tư duy quy hoạch đã chuyển từ phát triển điện tái tạo sang khai thác lợi thế tài nguyên tái tạo để hình thành một hệ sinh thái năng lượng mới.

Nhưng đây cũng chính là điểm đặt ra yêu cầu khắt khe hơn đối với hệ thống. Điện mặt trời và điện gió là những nguồn biến đổi; giá trị của chúng chỉ được phát huy đầy đủ khi đi cùng lưu trữ, lưới truyền tải, nguồn điện linh hoạt, dự phòng và điều độ thông minh.

Vì vậy, công suất pin lưu trữ đến năm 2030 được nâng từ khoảng 300 MW lên 10.000-16.300 MW; thủy điện tích năng từ khoảng 2.400 MW lên 2.400-6.000 MW; nguồn điện linh hoạt được nâng lên 2.000-3.000 MW.

Thông điệp rất rõ: hệ thống điện hiện đại không chỉ cần nguồn điện, mà cần cả nguồn - lưới - lưu trữ - điều tiết - điều độ như một chỉnh thể.

Điện hạt nhân trở lại: Mảnh ghép của an ninh hệ thống

Một trong những thay đổi chiến lược nhất là điện hạt nhân trở lại cơ cấu nguồn.

Quy hoạch điện VIII năm 2023 không bố trí công suất điện hạt nhân đến năm 2030. Trong khi đó, Quyết định 768 xác định giai đoạn 2030-2035 đưa các nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 vào vận hành với quy mô 4.000-6.400 MW. Đến năm 2050, hệ thống cần bổ sung khoảng 8.000 MW điện hạt nhân và có thể tăng thêm tùy nhu cầu.

Sự trở lại này không nên chỉ được nhìn như bổ sung một loại nguồn điện. Nó phản ánh bài toán cân bằng giữa ba mục tiêu: tăng trưởng cao, an ninh năng lượng và giảm phát thải.

Khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng mạnh, hệ thống càng cần những nguồn điện ổn định, phát thải thấp và có khả năng cung cấp công suất lớn. Điện hạt nhân vì thế có thể trở thành một mảnh ghép quan trọng trong cấu trúc nguồn mới, với điều kiện yêu cầu cao nhất về an toàn, công nghệ, quản trị và năng lực nhân lực được đặt lên hàng đầu.

Chính phủ ban hành Kế hoạch triển khai Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận.

Có thể hình dung cấu trúc này như một hệ thống nhiều lớp: năng lượng tái tạo tạo động lực cho tăng trưởng xanh; điện hạt nhân và các nguồn ổn định bảo đảm nền công suất; nguồn linh hoạt và thủy điện hỗ trợ cân bằng; còn lưu trữ và lưới điện kết nối, điều phối toàn bộ hệ thống.

Không quay lại con đường phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch

Việc tăng quy mô hệ thống và đưa điện hạt nhân trở lại không đồng nghĩa với đảo chiều quá trình chuyển dịch năng lượng.

Công suất than đến năm 2030 khoảng 31.055 MW, chỉ cao hơn không nhiều so với 30.127 MW của quy hoạch năm 2023, trong khi tổng quy mô hệ thống tăng mạnh. Về bản chất, tỷ trọng tương đối của than giảm, thay vì mở rộng nhiệt điện than như một hướng phát triển dài hạn.

Với LNG, quy mô khoảng 22.524 MW vào năm 2030 cũng gần mức 22.400 MW của quy hoạch cũ. Định hướng chuyển đổi LNG sang hydrogen khi công nghệ thương mại hóa và giá thành phù hợp tiếp tục được đặt ra.

Tuy nhiên, chính LNG và các nhiên liệu nhập khẩu lại đặt ra một vấn đề lớn hơn mà quy hoạch điện cần nhìn thẳng: an ninh năng lượng không thể tách rời an ninh chuỗi cung ứng nhiên liệu.

Biến động địa chính trị và bài toán tự chủ nhiên liệu

Những năm gần đây cho thấy giá năng lượng thế giới có thể biến động rất mạnh chỉ bởi xung đột địa chính trị, trừng phạt thương mại, gián đoạn vận tải biển, cạnh tranh nguồn cung hoặc những sự cố bất ngờ trong chuỗi cung ứng.

Đối với một hệ thống phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu nhập khẩu như LNG, rủi ro không chỉ nằm ở giá nhiên liệu. Đó còn là rủi ro tỷ giá, chi phí vận chuyển, khả năng tiếp cận nguồn hàng, hạ tầng cảng và kho chứa, hợp đồng dài hạn, bảo hiểm, logistics và những biến cố mà không mô hình dự báo nào có thể tính hết.

Nếu giá LNG tăng mạnh, một nhà máy điện vẫn có thể “có công suất” nhưng điện sản xuất ra có thể trở nên đắt đỏ, làm tăng chi phí toàn hệ thống và cuối cùng tác động đến giá điện của nền kinh tế.

Vì vậy, tự chủ năng lượng không thể chỉ được hiểu là có đủ nhà máy điện. Tự chủ phải bao gồm khả năng đa dạng hóa nhiên liệu, đa dạng hóa quốc gia và tuyến cung ứng, tăng tỷ trọng nguồn năng lượng trong nước, xây dựng năng lực dự trữ, đồng thời từng bước làm chủ công nghệ phát điện, truyền tải, lưu trữ và điều khiển hệ thống.

Đây cũng là lý do Việt Nam không nên đặt cược quá lớn vào bất kỳ một loại nguồn điện hay nhiên liệu nào. Một hệ thống có nhiều nguồn khác nhau, được kết nối bởi lưới mạnh và có lưu trữ sẽ có sức chống chịu tốt hơn một hệ thống phụ thuộc vào một vài loại nhiên liệu nhập khẩu.

Đa dạng hóa nguồn điện chính là một dạng bảo hiểm chiến lược cho nền kinh tế.

Lưới điện phải đi trước, không thể chạy theo nguồn. Một điểm dễ bị khuất sau những con số về công suất nguồn là quy mô đầu tư lưới điện.

Trong giai đoạn 2025-2030, Quyết định 768 dự kiến xây dựng mới gần 12.944 km đường dây 500 kV, cải tạo 1.404 km; xây dựng mới hơn 15.307 km đường dây 220 kV cùng nhiều trạm biến áp 500 kV, 220 kV. Quy hoạch cũng mở ra việc phát triển hệ thống truyền tải HVDC ở các giai đoạn sau.

Trong bối cảnh năng lượng tái tạo tăng nhanh, lưới điện không còn là phần việc đi sau nguồn điện. Lưới phải đi trước hoặc ít nhất phải đồng bộ với nguồn.

Nếu nguồn tăng mà lưới không theo kịp, công suất trên giấy không đồng nghĩa với điện năng thực tế. Khi đó, tài nguyên tái tạo có thể bị cắt giảm, vốn đầu tư bị sử dụng kém hiệu quả và chi phí của toàn hệ thống tăng lên.

Bài học từ giai đoạn phát triển năng lượng tái tạo cho thấy nghẽn lưới có thể biến lợi thế tài nguyên thành vấn đề kinh tế. Do đó, lưới điện phải được coi là hạ tầng chiến lược, ngang hàng với phát triển nguồn.

Việc Việt Nam vừa tính đến nhập khẩu khoảng 9.360-12.100 MW vào năm 2030, vừa hướng tới công suất xuất khẩu điện khoảng 5.000-10.000 MW vào năm 2035 cũng cho thấy hệ thống điện đang được đặt trong không gian khu vực rộng hơn.

Nhập khẩu điện khi có lợi thế về chi phí và an ninh hệ thống; xuất khẩu điện tái tạo hoặc năng lượng mới khi Việt Nam có lợi thế về tài nguyên và hiệu quả kinh tế có thể là một phần của chiến lược hội nhập năng lượng. Nhưng hội nhập chỉ có ý nghĩa khi nó làm tăng khả năng lựa chọn, chứ không tạo thêm một dạng phụ thuộc mới.

Điểm cốt lõi: Cơ cấu giá điện và một thị trường điện cạnh tranh

Đây là vấn đề không thể né tránh nếu muốn Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đi vào thực chất.

Một hệ thống điện quy mô hàng trăm GW, cần hàng trăm tỷ USD vốn đầu tư, không thể vận hành bền vững nếu giá điện không phản ánh tương đối đúng chi phí, rủi ro và giá trị của từng loại nguồn điện.

Giá điện cuối cùng phải phản ánh nhiều lớp chi phí: nhiên liệu, đầu tư nguồn, truyền tải, phân phối, điều độ, dự phòng, lưu trữ, chi phí môi trường và các chi phí liên quan đến bảo đảm an ninh hệ thống. Nhưng đồng thời, cơ chế giá cũng phải bảo vệ người tiêu dùng, nhất là các nhóm dễ bị tổn thương, và không biến giá điện thành gánh nặng bất hợp lý đối với sản xuất.

Điều quan trọng là phải phân biệt giá điện thấp với chi phí điện thấp. Một mức giá được giữ thấp bằng cơ chế không phản ánh đầy đủ chi phí có thể tạo cảm giác rẻ trong ngắn hạn nhưng lại làm suy yếu khả năng đầu tư, khiến hệ thống thiếu nguồn, thiếu lưới hoặc tích tụ các khoản chi phí phải xử lý về sau.

Ngược lại, một thị trường cạnh tranh minh bạch sẽ tạo động lực để nguồn điện có chi phí thấp hơn, hiệu quả hơn được huy động nhiều hơn; đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, tối ưu vận hành và giảm chi phí.

Vì vậy, cải cách thị trường điện phải đi cùng cải cách cơ chế giá điện. Không thể nói đến tự chủ năng lượng nếu thị trường điện chưa tạo ra tín hiệu giá đủ minh bạch để phân bổ vốn và nguồn lực một cách hiệu quả.

Cạnh tranh cũng phải được đặt ở cả khâu phát điện, mua bán điện và cung cấp các dịch vụ liên quan, trong khuôn khổ điều tiết độc lập và minh bạch. Những lĩnh vực mang tính độc quyền tự nhiên như truyền tải phải được quản lý chặt chẽ về chi phí và chất lượng dịch vụ, trong khi những khâu có thể cạnh tranh cần mở rộng cạnh tranh thực chất.

Đặc biệt, cần giảm tối đa khả năng hình thành lợi ích nhóm trong lựa chọn dự án, công nghệ, nhiên liệu, cơ chế giá, hợp đồng mua bán điện và phân bổ quyền tiếp cận hạ tầng.

Một dự án năng lượng chỉ nên được lựa chọn vì nó tạo ra giá trị tốt nhất cho hệ thống và nền kinh tế, không phải vì nó có quan hệ tốt nhất với cơ chế xin - cho.

Hàng trăm tỷ USD: Bài toán vốn và hiệu quả đầu tư

Theo Quyết định 768, nhu cầu vốn cho phát triển nguồn và lưới điện giai đoạn 2026-2030 tương đương 136,3 tỷ USD, trong đó khoảng 118,2 tỷ USD cho nguồn điện và 18,1 tỷ USD cho lưới truyền tải. Giai đoạn 2031-2035 cần khoảng 130 tỷ USD; giai đoạn 2036-2050 khoảng 569,1 tỷ USD.

Những con số này cho thấy quy hoạch điện không còn là câu chuyện riêng của ngành điện. Đó là bài toán của thị trường vốn, đất đai, công nghệ, giá điện, cơ chế đầu tư, năng lực doanh nghiệp và quản trị nhà nước.

Một quy hoạch tham vọng không tự động trở thành một hệ thống điện thành công.

Nếu cơ chế chính sách không theo kịp, dự án có thể chậm. Nếu lưới không đồng bộ, nguồn tái tạo có thể bị nghẽn. Nếu giá điện không phản ánh hợp lý chi phí và rủi ro, việc huy động lượng vốn khổng lồ sẽ khó khăn. Nếu thủ tục đầu tư kéo dài, các mục tiêu công suất có nguy cơ chỉ nằm trên giấy.

Vì vậy, thước đo thành công không phải là xây được bao nhiêu MW, mà là mỗi đồng vốn đầu tư tạo ra bao nhiêu giá trị cho nền kinh tế.

Không thể chỉ hỏi “có đủ điện không?”

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã đi một bước đáng kể trong việc giải bài toán đủ điện và an toàn hệ thống. Nhưng để đánh giá chất lượng của quá trình thực thi, cần đặt ra ít nhất năm câu hỏi:

Một, có đủ điện với độ tin cậy cao không?

Hai, giá điện có hợp lý và minh bạch không?

Ba, thị trường có đủ cạnh tranh để phân bổ vốn và nguồn lực hiệu quả không?

Bốn, hệ thống có giảm được các dạng phụ thuộc bên ngoài về nhiên liệu, công nghệ và chuỗi cung ứng không?

Năm, hàng trăm tỷ USD đầu tư có tạo ra năng lực công nghiệp và công nghệ cho Việt Nam hay chỉ mở rộng thị trường nhập khẩu?

Nếu chỉ trả lời được câu hỏi thứ nhất, Việt Nam mới giải quyết bài toán an ninh cung cấp điện.

Nếu trả lời được cả năm câu hỏi, chúng ta mới tiến tới an ninh và tự chủ năng lượng.

Từ an ninh năng lượng đến tự chủ năng lượng

Trong một thế giới biến động, an ninh năng lượng phải được hiểu rộng hơn việc có đủ nhiên liệu hay đủ nhà máy điện.

Đó là khả năng đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào một loại nhiên liệu, có năng lực lưu trữ, lưới truyền tải mạnh, nguồn điện nền ổn định, nguồn tái tạo trong nước, kết nối khu vực và quan trọng nhất là năng lực công nghệ trong nước.

Nhìn theo cách đó, Quyết định 768 cho thấy một bước chuyển từ tư duy “đủ điện” sang “chủ động về năng lượng”.

Tự chủ ở đây không phải tự cung tự cấp tuyệt đối. Đó là khả năng đứng vững trước những cú sốc bên ngoài nhờ một hệ thống điện đa dạng, linh hoạt, có dự phòng, có lưu trữ, có kết nối và có năng lực công nghệ nội địa.

So với Quyết định 500/QĐ-TTg năm 2023, Quyết định 768 có thể khái quát bằng những chuyển dịch lớn: quy mô hệ thống lớn hơn để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng cao; năng lượng tái tạo được mở rộng mạnh; lưu trữ và nguồn điện linh hoạt trở thành cấu phần thiết yếu; điện hạt nhân trở lại cơ cấu nguồn; hệ thống điện được đặt trong không gian khu vực với cả nhập khẩu và xuất khẩu điện, năng lượng mới.

Nhưng bước chuyển tiếp theo phải sâu hơn: từ tự chủ nguồn điện sang tự chủ công nghệ; từ mở rộng công suất sang tối ưu chi phí; từ cơ chế hành chính sang thị trường cạnh tranh, minh bạch; từ bảo đảm đủ điện sang xây dựng một ngành năng lượng có khả năng tạo giá trị trong nước.

Kết luận

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh là bước đi cần thiết trước một giai đoạn phát triển mới của Việt Nam. Nhưng quy hoạch chỉ là điểm xuất phát.

Nó chỉ thực sự thành công khi từng MW trong quy hoạch trở thành năng lực sản xuất thực tế; từng km đường dây thực sự giải phóng công suất; năng lượng tái tạo không chỉ tạo ra điện mà còn tạo ra ngành công nghiệp; điện hạt nhân được triển khai với chuẩn mực an toàn cao nhất; nguồn nhiên liệu được đa dạng hóa; công nghệ và chuỗi cung ứng trong nước được nâng lên; và thị trường điện vận hành ngày càng cạnh tranh, minh bạch.

Đặc biệt, cơ cấu giá điện phải trở thành tín hiệu kinh tế đúng, giúp dòng vốn chảy vào những dự án hiệu quả thay vì những dự án có lợi thế nhờ cơ chế. Cạnh tranh phải được thực chất hóa và lợi ích nhóm phải được loại bỏ khỏi quá trình lựa chọn dự án, công nghệ và phân bổ nguồn lực.

Bởi suy cho cùng, câu chuyện của Quy hoạch điện VIII không chỉ là Việt Nam cần bao nhiêu MW.

Câu hỏi lớn hơn là: Việt Nam sẽ sản xuất điện bằng công nghệ của ai, nhiên liệu từ đâu, với chi phí bao nhiêu, thị trường vận hành như thế nào và giá trị gia tăng cuối cùng ở lại bao nhiêu trong nền kinh tế?

Nếu trả lời được những câu hỏi đó, điện không chỉ là một loại hàng hóa hay một yếu tố đầu vào của sản xuất.

Điện sẽ trở thành nền móng của năng lực cạnh tranh quốc gia và tự chủ năng lượng sẽ trở thành một bộ phận quan trọng của sức mạnh kinh tế Việt Nam.