Quảng trường trong lòng “phố cũ”: từ "khoảng trống kỹ thuật" đến "không gian cộng đồng" của người Hà Nội

Trong cấu trúc của một đô thị, nếu các Tuyến đường được ví như huyết quản, thì Quảng trường chính là "trái tim". Đối với Hà Nội - một đô thị mang đặc trưng "phố trong làng, làng trong phố" - vai trò của Quảng trường không chỉ dừng lại ở chức năng hay thẩm mỹ, mà nó còn là nơi lưu giữ ký ức, là không gian giải phóng cảm xúc của người dân giữa áp lực của bê tông hóa.

Vai trò và Chức năng - Vượt lên trên một khoảng trống

Trong quy hoạch học, quảng trường (Plaza/Square) thường được hiểu là không gian trống bao quanh bởi các công trình kiến trúc. Tuy nhiên, giá trị thực sự của nó nằm ở chức năng xã hội:

Chức năng "Phổi xanh" và "Điểm tụ": Giữa mật độ dân cư cao, Quảng trường tạo ra khoảng lùi thị giác, nơi dòng chảy đô thị tạm dừng lại. Đây là điểm hội tụ của các hoạt động văn hóa, chính trị và giải trí.

Chức năng gắn kết cộng đồng: Quảng trường là nơi xóa bỏ rào cản tầng lớp. Tại đây, một trí thức, một tiểu thương hay một khách du lịch đều bình đẳng trong việc thụ hưởng một không gian công cộng.

Chức năng nhận diện: Một quảng trường tiêu biểu có thể định danh cho cả một thành phố (như San Marco ở Venice hay Grand Place ở Brussels, Thiên An Môn ở Bắc Kinh).

Giá trị kiến trúc - Sự đối thoại giữa hình khối và khoảng trống

Giá trị của quảng trường không nằm ở bản thân mặt bằng, mà nằm ở "diện đứng" - là không gian và các công trình bao xung quanh. Sự hài hòa giữa tỉ lệ chiều cao công trình và chiều rộng quảng trường tạo nên cảm giác an toàn hoặc sự uy nghiêm. Kiến trúc Quảng trường là sự dàn dựng công phu của ánh sáng, vật liệu lát nền và các điểm nhấn như tượng đài, đài phun nước, tạo nên một "sân khấu ngoài trời" cho đời sống đô thị diễn ra.

Quảng trường trong đô thị lõi Hà Nội: “Di sản” và Bản sắc

Tại khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận, khái niệm Quảng trường mang tính đặc thù của lịch sử quy hoạch Pháp cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX phối trộn với tập quán sinh hoạt bản địa.

Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục: Đây là một minh chứng điển hình cho "Quảng trường chức năng". Dù diện tích không lớn và vốn là một nút giao thông, nhưng nó lại là điểm kết nối sống động nhất giữa khu Phố Cổ (truyền thống) và khu Phố Tây (hiện đại). Giá trị của nó nằm ở tính mở, nơi người dân có thể quan sát nhịp sống hối hả của Hà Nội từ mọi góc độ.

Quảng trường Cách mạng Tháng Tám (trước Nhà hát Lớn): Đây là không gian mang tính biểu tượng nghệ thuật và chính trị. Với kiến trúc Tân cổ điển của Nhà hát Lớn làm tâm điểm, Quảng trường này tạo ra một "phòng khách" sang trọng, nơi diễn ra các sự kiện văn hóa tầm cỡ. Khoảng trống tại đây không chỉ để nhìn, mà để cảm nhận sự trang nghiêm của lịch sử.

Quảng trường Lý Thái Tổ: Một không gian gắn liền với mặt nước Hồ Gươm, đóng vai trò như một "khoảng thở" quý giá. Tại đây, ranh giới giữa chính trị (tượng đài) và đời sống (nhóm nhảy, người tập thể dục, trẻ em chơi đùa) bị xóa nhòa, tạo nên một sự cộng sinh hoàn hảo.

Người dân Hà Nội - "Chủ thể" làm nên hồn cốt không gian

Nếu ví quy hoạch kiến trúc là khung xương, thì con người chính là dòng máu và hơi thở, biến quảng trường từ một bản thiết kế vô tri thành một cơ thể sống động. Tại các quảng trường cũ Hà Nội nói chung, quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục nói riêng, mỗi cá nhân không chỉ là người tham quan, mà họ chính là những "người kể chuyện", cùng nhau bồi đắp nên lớp trầm tích văn hóa cho mảnh đất này. Nếu không có bóng dáng con người, quảng trường chỉ là một bản thiết kế chết. Với người Hà Nội, quảng trường là:

Nơi thực hành văn hóa thị dân và sự tiếp nối thế hệ: Từ tiếng nhạc khiêu vũ mỗi sáng sớm đến tiếng cười đùa của trẻ em mỗi dịp phố đi bộ cuối tuần. Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục là một sân khấu không rèm che, nơi nhịp sống Hà Nội diễn ra chân thực nhất. Đó là hình ảnh những cụ già thong thả tập dưỡng sinh trong làn sương sớm, là những bước chân khiêu vũ dập dìu theo điệu nhạc xưa cũ, đưa ta về một Hà Nội thanh lịch và hào hoa. Nhưng cũng chính nơi ấy, vào những tối cuối tuần khi phố lên đèn, Quảng trường lại bùng nổ năng lượng trẻ trung của những nhóm nhảy hiện đại, những nghệ sĩ đường phố và tiếng cười giòn tan của trẻ nhỏ. Sự giao thoa giữa cái tĩnh lặng của quá khứ và sự náo nhiệt của tương lai đã tạo nên một dòng chảy văn hóa không bao giờ đứt đoạn.

Sợi dây liên kết ký ức và dung hòa cá tính: Với người Hà Nội, Đông Kinh Nghĩa Thục không chỉ là điểm đến, mà là một phần của căn tính. Một người già ngồi lặng yên trên ghế đá, đôi mắt xa xăm nhìn ra mặt hồ Gươm, không chỉ đơn thuần là nghỉ ngơi; họ đang "đọc" lại ký ức của chính mình qua từng tiếng leng keng của tàu điện năm xưa hay những đổi thay của phố phường. Trong khi đó, du khách thập phương và những người trẻ lại đến đây để tạo ra những ký ức mới. Chính sự hiện diện của con người đã biến một không gian công cộng trở thành một "không gian kỷ niệm" chung, nơi ai cũng cảm thấy mình thuộc về, dù họ là người gốc Hà thành hay kẻ lữ hành lần đầu ghé bước.

Lời kết

Trong xu hướng quy hoạch đô thị bền vững hiện nay, việc bảo tồn và phát triển các Không gian Quảng trường tại vùng lõi Hà Nội không được phép chỉ nhìn ở góc độ đất đai hay kinh tế. Chúng ta cần ứng xử với chúng như những thực thể sống.

Mỗi mét vuông quảng trường tại khu vực Hồ Gươm có giá trị gấp nhiều lần các dự án thương mại, bởi đó là nơi "hồn phố" được hiển hiện rõ nét nhất. Để Hà Nội là một đô thị đáng sống, chúng ta cần nhiều hơn những khoảng trống nhân văn như thế - nơi con người được tìm về với chính mình và với cộng đồng giữa lòng đô thị ồn ã.

Trong xu hướng quy hoạch đô thị bền vững của thế kỷ XXI, việc ứng xử với những không gian như Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục đòi hỏi một tầm nhìn vượt thoát khỏi những toan tính về giá trị đất đai hay lợi ích kinh tế thuần túy. Chúng ta cần nhìn nhận những khoảng trống này như những "di sản sống", những thực thể văn hóa có linh hồn và sự gắn kết hữu cơ với lịch sử dân tộc.

Sự kiện chỉnh trang và mở rộng Quảng trường vào năm 2025 không chỉ là một dự án hạ tầng, mà là một thông điệp mạnh mẽ về việc trả lại không gian cho cộng đồng. Mỗi tấc đất tại vùng lõi Hồ Gươm có giá trị kinh tế khổng lồ, nhưng giá trị tinh thần của nó còn gấp bội phần, bởi đó là nơi "hồn phố" được hiển hiện rõ nét nhất qua từng nhịp thở của người dân. Đó là nơi một người lao động bình thường hay một vị khách sang trọng đều có thể đứng bình đẳng bên đài phun nước, cùng tận hưởng ngọn gió mát từ mặt hồ và cảm nhận được sự kết nối thiêng liêng với quá khứ.

Để Hà Nội không chỉ là một đô thị lớn mà còn là một đô thị đáng sống, chúng ta cần nhiều hơn những "khoảng lặng nhân văn" như thế. Giữa một thế giới ngày càng ồn ã và thực dụng, những quảng trường mở không chỉ giúp cân bằng hệ sinh thái đô thị mà còn là liều thuốc chữa lành tâm hồn, nơi con người được tạm gác lại những lo toan để tìm về với chính mình và với cộng đồng. Bảo tồn quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục chính là bảo tồn ký ức cho mai sau, để dòng chảy văn hóa ngàn năm của Thăng Long - Hà Nội mãi mãi được tiếp nối, hiện hữu giữa lòng phố thị hiện đại.