Net Zero 2050: Tham vọng xanh và sức nặng của năng lực thực thi

Mục tiêu và thực lực là khoảng cách mênh mông

Nếu khoảng cách giữa mục tiêu và thực lực không được san lấp, "chuyển đổi xanh" rất dễ trở thành gánh nặng ngáng đường thay vì động lực kiến tạo sự phát triển. Không thể chỉ nhìn đích đến mà bỏ qua con đường Việt Nam dứt khoát không thể đứng ngoài xu thế chuyển dịch năng lượng toàn cầu, nhất là khi các thị trường lớn đang siết chặt hàng rào tiêu chuẩn carbon.

Net Zero 2050 là một mục tiêu hoàn toàn đúng đắn. Tuy nhiên, từ vạch xuất phát của những tuyên bố chính trị đến đích đến thực tế là một khoảng cách mênh mông. Với một nền kinh tế đang khát năng lượng để bứt tốc, nhu cầu điện năng sẽ còn tăng vọt trong nhiều thập kỷ tới, khiến bài toán trung hòa carbon trở nên phức tạp gấp bội.

Điều đáng lo ngại nhất không nằm ở việc chúng ta đặt mục tiêu quá cao, mà ở nguy cơ đánh giá hời hợt những chướng ngại vật trên con đường thực thi. Một siêu chính sách nếu thiếu đi sự lượng hóa bằng các nguồn lực cụ thể sẽ rất dễ trượt thành những khẩu hiệu bề mặt.

Khoảng cách giữa cam kết quốc tế và năng lực nội tại Việt Nam đã đưa ra các cam kết mạnh mẽ về giảm phát thải, nhưng câu hỏi cốt lõi luôn phải được trả lời sòng phẳng: lộ trình cụ thể ra sao, tiền ở đâu và ai sẽ đứng ra chịu trách nhiệm cho từng chặng đường?

Việc cam kết với quốc tế là cần thiết, nhưng cam kết càng lớn, yêu cầu về tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và năng lực thực hiện càng phải cao. Những mục tiêu giảm phát thải trung gian 10% hay 20% tuyệt đối không phải là những con số biểu tượng. Mỗi phần trăm cắt giảm đằng sau nó là một cuộc lột xác sâu sắc về cơ cấu sản xuất, thói quen tiêu dùng năng lượng và mô hình tăng trưởng kinh tế.

Nếu thiếu đi một bản thiết kế chi tiết đến từng phân ngành, đặc biệt là "lõi" phát thải như ngành điện – các mục tiêu trung gian này sẽ rất khó chạm tới.

Bài toán cốt tử về dòng vốn và cơ chế

Chuyển đổi xanh, bóc trần đến tận cùng, là một cuộc chuyển đổi khổng lồ về vốn. Đằng sau những dự án điện gió, điện mặt trời, điện khí hay công nghệ lưu trữ là yêu cầu bức thiết về hệ thống hạ tầng, công nghệ cốt lõi và hàng trăm tỷ USD vốn đầu tư.

Ước tính đến năm 2030, ngành điện cần khoảng 134,7 tỷ USD. Nếu không có nguồn tài chính khổng lồ này cho cả nguồn điện, lưới điện và công nghệ hỗ trợ, giới hạn của quá trình chuyển dịch sẽ lập tức hiện hình. Nhưng tìm vốn mới chỉ là một nửa mệnh đề; nửa còn lại là kiến tạo cơ chế để dòng tiền thực sự chảy vào đúng chỗ.

Nhà đầu tư sẽ không ném tiền vào một ván bài dài hạn nếu cơ chế giá điện thiếu ổn định, rủi ro chính sách cao và bài toán thu hồi vốn không rõ ràng. Không thể vừa kỳ vọng thị trường tham gia mạnh mẽ, lại vừa duy trì những rào cản cơ chế triệt tiêu động lực của họ.

Việc vận hành Thị trường tín chỉ carbon và các cơ chế mua bán điện trực tiếp chính là đòn bẩy không thể thiếu để giải quyết nút thắt này.

Ngành điện: Điểm nghẽn quyết định thành bại

Nói đến Net Zero là bắt buộc phải nói đến điện. Định hướng của Quy hoạch điện VIII về việc bùng nổ năng lượng tái tạo, giảm dần điện than và nâng cấp hệ thống là bước đi hoàn toàn đúng đắn.

Nhưng thách thức sắc lạnh đặt ra là: hệ thống điện Việt Nam có đủ sức hấp thụ tốc độ chuyển đổi dồn dập đó không? Phát triển điện xanh không thể chỉ đếm bằng số MW công suất lắp đặt. Điện mặt trời phát mạnh nhưng tắt lịm về đêm, trong khi điện gió trồi sụt theo nhịp điệu tự nhiên.

Khi tỷ trọng các nguồn điện biến thiên này tăng cao, một hệ thống điện hiện đại bắt buộc phải có công nghệ điều độ và lưu trữ đối trọng để duy trì sự cân bằng. Chạy đua mở rộng nguồn phát tái tạo mà không đầu tư đồng bộ cho lưới điện và hạ tầng lưu trữ, nguy cơ lãng phí hàng tỷ USD và đánh sập sự ổn định của hệ thống là hoàn toàn có thể xảy ra.

Lằn ranh an ninh năng lượng và sự thay thế phi thực tế .

Giảm dần sự phụ thuộc vào điện than là xu thế không thể đảo ngược. Nhưng loại bỏ nó bằng mệnh lệnh hành chính mà chưa có phương án thay thế vững chắc trong thời gian bao lâu là một rủi ro cực lớn.

Thực tế vô cùng khắc nghiệt: thủy điện lớn đã gần chạm ngưỡng giới hạn khai thác. Hơn thế nữa, dư địa thủy năng này đang bị đe dọa nghiêm trọng bởi các rủi ro an ninh nguồn nước, hạn hán và xâm nhập mặn ngày càng cực đoan tại các lưu vực sông trọng yếu.

Điện khí LNG luôn bấp bênh vì phụ thuộc nguồn nhập khẩu và biến động giá toàn cầu. Điện hạt nhân đòi hỏi một quá trình chuẩn bị rất dài, trong khi hệ sinh thái năng lượng tái tạo vẫn cần thời gian để hoàn thiện. Ép tiến độ giảm phát thải quá nhanh mà thiếu phương án dự phòng chắc chắn chính là tự tay bóp nghẹt an ninh năng lượng.

Cần nhớ rằng, không một nền kinh tế nào có thể thăng hoa nếu thiếu điện ổn định, và không một chính sách môi trường nào thành công nếu nó đánh đổi bằng sự suy giảm năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Bài học đắt giá từ Australia

Australia – một quốc gia có tiềm năng năng lượng tái tạo khổng lồ là một ví dụ đáng suy ngẫm về những khó khăn khi tốc độ xây dựng nguồn phát mới vượt quá sức nâng cấp của hạ tầng.

Bài học rút ra cực kỳ thấm thía: năng lượng sạch không chỉ là câu chuyện của những cánh đồng điện gió hay trang trại điện mặt trời, mà là một cỗ máy kỹ thuật phức tạp đòi hỏi sự đồng bộ.

Việt Nam, với nguồn lực hạn chế hơn rất nhiều, càng cần phải thận trọng. Nếu thiếu đi một chiến lược tổng thể, những vấp ngáp của các nước phát triển hoàn toàn có thể biến thành thách thức lớn hơn gấp bội cho Việt Nam.

Thay đổi tư duy

Từ đuổi theo mục tiêu đến làm chủ quá trình.  Để Net Zero 2050 bước từ văn kiện ra đời thực, Việt Nam cần một cách tiếp cận thực tế hơn: Công khai lộ trình lượng hóa: Cần một bản đồ chuyển đổi năng lượng tính toán rành mạch về vốn, công nghệ và các tác động kinh tế.

Không thể chỉ giao chỉ tiêu giảm phát thải mà mập mờ về nguồn lực thực thi. Cải cách sâu rộng thị trường điện: Dỡ bỏ rào cản, tạo không gian mở cho các thành phần kinh tế tham gia đầu tư, qua đó giảm tải áp lực đang dồn nén lên ngành điện.

Nội địa hóa công nghiệp năng lượng: Đây phải là nhiệm vụ chiến lược. Tự chủ năng lượng là bất khả thi nếu phần lớn công nghệ, thiết bị và chuỗi cung ứng lõi vẫn nằm trong tay bên ngoài.

Giữ vững thế chân kiềng: Chuyển đổi xanh bắt buộc phải bảo đảm sự hài hòa khắt khe giữa ba mục tiêu: giảm phát thải, bảo vệ an ninh năng lượng và duy trì sức cạnh tranh của nền kinh tế. Khát vọng lớn cần đi cùng sự tỉnh táo lớn. Net Zero 2050 không phải là sân chơi để phô diễn những con số cam kết đẹp đẽ, mà là một bài kiểm tra sinh tử về năng lực quản trị quốc gia.

Việt Nam phải tránh sa vào hai thái cực: hoặc xem nhẹ tính cấp bách của chuyển đổi xanh, hoặc lạc quan tếu rằng chỉ cần đưa ra cam kết là có thể chạm đích. Khát vọng xanh là cần thiết, nhưng khát vọng ấy chỉ hóa thành sức mạnh khi được dẫn dắt bởi khoa học, sự vững vàng của nguồn lực và một cái đầu lạnh trong hoạch định chính sách. Một chính sách tốt không nằm ở việc vạch ra một đích đến cao nhất, mà là kỹ nghệ xây dựng nên con đường khả thi nhất để đạt được mục tiêu đó.