PV: Thưa Tiến sĩ, từ góc độ nghiên cứu về công tác dân tộc và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, ông đánh giá như thế nào về vai trò của trường phổ thông dân tộc nội trú trong sự phát triển bền vững của các vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi?

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Trường phổ thông dân tộc nội trú không đơn thuần là một thiết chế giáo dục mà là một thiết chế phát triển xã hội đặc thù ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Vai trò của trường không chỉ dừng lại ở việc tạo cơ hội học tập bình đẳng cho học sinh mà còn góp phần hình thành nguồn nhân lực chất lượng ngay tại địa phương, giảm khoảng cách phát triển giữa miền núi với đồng bằng…Xa hơn, mỗi ngôi trường nội trú chính là một "điểm tựa phát triển" ở vùng biên giới. Khi người dân thấy con em mình được học tập trong điều kiện tốt hơn, có cơ hội vươn lên bằng tri thức, niềm tin vào chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước sẽ được củng cố...

Vì vậy, đầu tư trường nội trú chính là đầu tư cho phát triển bền vững, cho ổn định chính trị - xã hội và cho sức mạnh đại đoàn kết dân tộc.

PV: Có ý kiến cho rằng trường nội trú không chỉ là nơi dạy chữ mà còn là "mái nhà chung" của học sinh nhiều dân tộc. Theo ông, giá trị lớn nhất mà mô hình này mang lại là gì?

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Giá trị lớn nhất của trường nội trú là tạo dựng một môi trường sống chung để giáo dục con người toàn diện. Ở trường nội trú, học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn học cách sống cùng nhau, chia sẻ trách nhiệm, tôn trọng sự khác biệt và hình thành tinh thần cộng đồng. Các em lớn lên trong một môi trường mà mỗi dân tộc đều được tôn trọng nhưng cùng hướng đến những giá trị chung của quốc gia.

Có thể nhận thấy, trường nội trú chính là nơi chuyển hóa sự đa dạng văn hóa thành sức mạnh đoàn kết, giúp mỗi học sinh vừa tự hào về dân tộc mình, vừa ý thức sâu sắc mình là công dân của một nước Việt Nam thống nhất.

PV: Tại các trường nội trú, học sinh đến từ nhiều dân tộc khác nhau, với ngôn ngữ, phong tục và tập quán riêng. Theo ông, việc cùng học tập, sinh hoạt và trưởng thành dưới một mái trường có ý nghĩa như thế nào?

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Theo tôi, đây chính là giá trị đặc biệt và cũng là lợi thế nổi bật nhất của mô hình trường phổ thông dân tộc nội trú. Nếu lớp học giúp các em tiếp cận tri thức thì môi trường nội trú lại giúp các em học cách làm người, học cách chung sống và học cách trở thành những công dân có trách nhiệm.

Các trường nội trú là môi trường giáo dục rất đặc biệt bởi tinh thần đoàn kết không được truyền đạt bằng những bài giảng khô cứng mà được hình thành thông qua những trải nghiệm đời sống hằng ngày. Học sinh đến từ nhiều dân tộc khác nhau, mang theo ngôn ngữ, phong tục, tín ngưỡng và tập quán riêng. Chính sự đa dạng ấy tạo nên một "xã hội thu nhỏ", nơi mỗi em vừa là người gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình, vừa là cầu nối để hiểu và trân trọng giá trị văn hóa của các dân tộc khác.

Trong quá trình cùng học tập, cùng sinh hoạt, cùng ăn ở và cùng vượt qua những khó khăn của cuộc sống nội trú, các em học được cách lắng nghe, chia sẻ, hợp tác và giải quyết những khác biệt bằng sự tôn trọng thay vì định kiến. Những khoảng cách về ngôn ngữ, điều kiện sống hay phong tục dần được thu hẹp bằng sự cảm thông, tình bạn và những trải nghiệm chung. Đó là quá trình giáo dục tự nhiên nhưng có sức lan tỏa rất bền vững, bởi những giá trị ấy được hình thành từ thực tiễn cuộc sống chứ không chỉ từ sách vở.

Quan trọng hơn, môi trường nội trú giúp học sinh nhận thức rằng sự khác biệt không phải là rào cản mà là nguồn lực làm nên sự phong phú của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Khi biết tôn trọng bản sắc của nhau, các em cũng hiểu sâu sắc hơn giá trị của khối đại đoàn kết toàn dân tộc - một truyền thống quý báu đã tạo nên sức mạnh của đất nước trong suốt chiều dài lịch sử.

Từ góc độ công tác dân tộc, đây chính là quá trình "gieo mầm đoàn kết" ngay từ tuổi học trò. Những học sinh hôm nay sẽ trở thành đội ngũ cán bộ, giáo viên, bác sĩ, kỹ sư, chiến sĩ hay những người có uy tín tại địa phương trong tương lai. Những trải nghiệm sống cùng nhau dưới mái trường nội trú sẽ trở thành nền tảng để họ biết tôn trọng sự đa dạng, gắn bó với cộng đồng và có trách nhiệm xây dựng quê hương. Vì vậy, hiệu quả của trường nội trú không chỉ được đo bằng tỷ lệ học sinh tốt nghiệp hay đỗ đại học, mà còn được đo bằng việc hình thành một thế hệ công dân biết sống nhân ái, đoàn kết và luôn đặt lợi ích của quốc gia, dân tộc lên trên lợi ích cục bộ.

Ở một góc độ rộng hơn, mỗi ngôi trường nội trú vùng biên giới còn là nơi bồi đắp "thế trận lòng dân" từ gốc. Khi những học sinh thuộc nhiều dân tộc lớn lên trong môi trường đoàn kết, bình đẳng và yêu thương, các em sẽ mang tinh thần ấy trở về bản làng, lan tỏa đến gia đình và cộng đồng. Đó chính là cách xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc một cách căn cơ, bền vững và lâu dài. Vì vậy, đầu tư xây dựng trường nội trú không chỉ là đầu tư cho giáo dục, mà còn là đầu tư cho sự gắn kết cộng đồng, cho ổn định chính trị - xã hội và cho sự phát triển bền vững của những vùng đất nơi biên cương Tổ quốc.

PV: Trong thực tế, những bữa cơm tập thể, giờ lao động, hoạt động văn nghệ hay các lễ hội truyền thống được tổ chức trong trường nội trú đã góp phần giáo dục học sinh như thế nào?

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Theo tôi, chính những hoạt động tưởng như rất bình dị trong đời sống hằng ngày lại mang giá trị giáo dục sâu sắc và bền vững nhất. Nếu chương trình học trên lớp trang bị cho học sinh tri thức thì những trải nghiệm trong môi trường nội trú lại góp phần hình thành nhân cách, lối sống và văn hóa ứng xử – những yếu tố quyết định chất lượng của một con người.

Ở trường nội trú, giáo dục không kết thúc khi tiếng trống tan học vang lên mà tiếp tục diễn ra trong từng bữa cơm, từng buổi lao động, từng hoạt động văn nghệ, thể thao hay những dịp tổ chức lễ hội truyền thống. Đó là một quá trình giáo dục liên tục, toàn diện và gắn chặt với thực tiễn cuộc sống.

Một bữa cơm tập thể không đơn thuần là bữa ăn chung mà là bài học về sự sẻ chia, tính kỷ luật và tinh thần bình đẳng. Các em học cách xếp hàng, chờ đợi, quan tâm đến bạn bè, biết nhường nhịn và cùng nhau xây dựng nếp sống văn minh. Những thói quen tưởng nhỏ ấy lại là nền tảng để hình thành ý thức tôn trọng cộng đồng và trách nhiệm với tập thể.

Những giờ lao động như chăm sóc vườn trường, vệ sinh khuôn viên, trồng cây hay giữ gìn ký túc xá sạch đẹp giúp học sinh hiểu rằng lao động không chỉ tạo ra giá trị vật chất mà còn rèn luyện ý chí, tính tự lập và trách nhiệm đối với môi trường sống chung. Đặc biệt đối với học sinh vùng cao, đây còn là cơ hội để các em phát huy những kỹ năng lao động vốn có, đồng thời hình thành tác phong khoa học, kỷ luật và biết trân trọng thành quả của người khác.

Các hoạt động văn nghệ, thể thao và lễ hội truyền thống lại tạo nên không gian kết nối đặc biệt giữa các dân tộc. Khi cùng nhau biểu diễn một điệu múa, cất lên một làn điệu dân ca hay giới thiệu những nét đẹp văn hóa của dân tộc mình, mỗi học sinh vừa là người gìn giữ bản sắc, vừa là "đại sứ văn hóa" giúp bạn bè hiểu hơn về truyền thống của dân tộc mình. Chính sự giao lưu ấy làm cho văn hóa không còn là những kiến thức trong sách giáo khoa mà trở thành những trải nghiệm sống động, nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc và sự tôn trọng lẫn nhau. Đây là cách giáo dục bền vững nhất để bồi đắp khối đại đoàn kết toàn dân tộc từ những điều gần gũi, giản dị nhất của cuộc sống hằng ngày. Vì vậy, đầu tư cho trường nội trú không chỉ là đầu tư vào cơ sở vật chất hay chất lượng dạy học, mà còn là đầu tư xây dựng một môi trường giáo dục nhân văn, nơi mỗi hoạt động đều góp phần hình thành những công dân có tri thức, có bản lĩnh và có trách nhiệm với cộng đồng, với quê hương và đất nước.

PV: Theo ông, giáo dục kỹ năng sống tại trường nội trú có điểm gì khác biệt so với các trường phổ thông thông thường? Những kỹ năng nào là quan trọng nhất đối với học sinh vùng cao hiện nay?

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Điểm khác biệt là trường nội trú giáo dục kỹ năng sống trong môi trường thực hành liên tục 24 giờ mỗi ngày chứ không chỉ thông qua các tiết học.

Học sinh phải tự quản, tự chăm sóc bản thân, quản lý thời gian, phối hợp với bạn bè và thích nghi với môi trường tập thể. Đây đều là những năng lực thiết yếu cho cuộc sống sau này.

Trong bối cảnh hiện nay, theo tôi có bốn nhóm kỹ năng đặc biệt quan trọng: kỹ năng số để tiếp cận tri thức; kỹ năng ngoại ngữ và giao tiếp để hội nhập; kỹ năng ứng phó với thiên tai, biến đổi khí hậu và các rủi ro ở vùng cao; cùng với kỹ năng giữ gìn bản sắc văn hóa trong quá trình phát triển.

PV: Không gian như ký túc xá, nhà ăn, thư viện, sân trường, nhà đa năng hay khu sinh hoạt chung có vai trò như thế nào trong việc xây dựng một cộng đồng học sinh đoàn kết và nhân văn?

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Theo tôi, trường phổ thông dân tộc nội trú không chỉ là nơi dạy học mà còn là không gian giáo dục toàn diện, nơi mỗi công trình đều góp phần hình thành nhân cách và xây dựng văn hóa cộng đồng. Có thể nhìn nhận qua 5 khía cạnh sau:

Thứ nhất, ký túc xá là nơi rèn luyện kỹ năng sống và tinh thần tự lập. Học sinh cùng ăn, ở, sinh hoạt trong nhiều năm sẽ hình thành tính kỷ luật, trách nhiệm, biết sẻ chia và hỗ trợ lẫn nhau như trong một gia đình lớn.

Thứ hai, nhà ăn và các không gian sinh hoạt chung là nơi nuôi dưỡng văn hóa ứng xử. Những bữa cơm tập thể, các hoạt động thường nhật giúp học sinh học cách tôn trọng, bình đẳng, đoàn kết và gắn bó, bất kể khác biệt về dân tộc hay hoàn cảnh.

Thứ ba, thư viện, nhà đa năng và sân trường là môi trường phát triển toàn diện. Đây không chỉ là nơi học tập, đọc sách mà còn là không gian giao lưu văn hóa, thể thao, hoạt động nhóm, góp phần phát triển tư duy, kỹ năng và năng lực hợp tác.

Thứ tư, kiến trúc trường học cần phản ánh bản sắc văn hóa địa phương. Việc bố trí không gian mang đậm dấu ấn văn hóa các dân tộc sẽ giúp học sinh thêm tự hào về cội nguồn, đồng thời giáo dục tinh thần tôn trọng sự đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Thứ năm, trường nội trú cần được quy hoạch như một trung tâm kết nối cộng đồng. Không chỉ phục vụ học sinh, nhà trường còn có thể trở thành nơi tổ chức các hoạt động văn hóa, giáo dục và sinh hoạt của người dân địa phương, qua đó tăng cường sự gắn kết giữa nhà trường, gia đình và xã hội.

Tôi cho rằng, đầu tư xây dựng trường phổ thông dân tộc nội trú không chỉ là xây dựng cơ sở vật chất mà là kiến tạo một môi trường giáo dục nhân văn. Khi mỗi không gian đều trở thành "không gian học tập" và "không gian kết nối", nhà trường sẽ góp phần hình thành những công dân có tri thức, có trách nhiệm, biết đoàn kết trong đa dạng và cùng vun đắp khối đại đoàn kết toàn dân tộc từ những địa bàn biên giới của Tổ quốc.

PV: Nhiều trường nội trú hiện nay đã đưa các hoạt động bảo tồn văn hóa dân tộc vào chương trình giáo dục. Theo ông, điều này có ý nghĩa ra sao?

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Theo tôi, việc đưa các hoạt động bảo tồn văn hóa dân tộc vào chương trình giáo dục của các trường phổ thông dân tộc nội trú không chỉ làm phong phú nội dung dạy học mà còn tạo nền tảng để giáo dục bản sắc, bồi dưỡng nhân cách và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Một là, chuyển bảo tồn văn hóa từ hoạt động mang tính phong trào thành một nội dung giáo dục chính thức. Khi tiếng nói, chữ viết, nghệ thuật dân gian, lễ hội, nghề truyền thống hay tri thức bản địa được tích hợp vào các hoạt động giáo dục, học sinh không chỉ "biết" mà còn được "học", được "thực hành" và được "sống" trong chính không gian văn hóa của dân tộc mình. Đây là cách bảo tồn chủ động và bền vững nhất.

Hai là, tạo môi trường để các giá trị văn hóa của các dân tộc được giao lưu, tôn trọng và lan tỏa. Mỗi học sinh vừa là người tiếp nhận, vừa là người giới thiệu bản sắc văn hóa của dân tộc mình với bạn bè. Quá trình ấy không chỉ làm giàu vốn hiểu biết mà còn góp phần hình thành tinh thần đoàn kết, bình đẳng, tôn trọng sự khác biệt và củng cố ý thức về một cộng đồng thống nhất trong đa dạng văn hóa.

Ba là, chuẩn bị cho thế hệ trẻ năng lực gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa trong bối cảnh hội nhập. Mục tiêu của giáo dục không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ các giá trị truyền thống mà còn giúp học sinh biết vận dụng tri thức hiện đại và công nghệ số để bảo tồn, quảng bá và phát huy di sản văn hóa của dân tộc mình. Khi đó, các em không chỉ là người kế thừa mà còn trở thành những chủ thể sáng tạo, đưa văn hóa truyền thống tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.

Tôi cho rằng, đầu tư cho trường phổ thông dân tộc nội trú không chỉ là đầu tư cho giáo dục mà còn là đầu tư cho sự trường tồn của bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam. Khi văn hóa được tích hợp một cách bài bản trong chương trình giáo dục, nhà trường sẽ trở thành nơi nuôi dưỡng những công dân vừa có tri thức hiện đại, vừa có bản lĩnh văn hóa, qua đó góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc từ những địa bàn biên giới, vùng sâu, vùng xa của Tổ quốc…"Muốn văn hóa được bảo tồn lâu dài thì phải đưa văn hóa vào nhà trường; muốn bản sắc được truyền đời thì phải bắt đầu từ giáo dục."

PV: Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, làm thế nào để trường nội trú vừa giúp học sinh tiếp cận tri thức hiện đại, vừa không đánh mất bản sắc văn hóa của dân tộc mình?

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa hội nhập và giữ gìn bản sắc. Tri thức hiện đại và văn hóa truyền thống không loại trừ nhau mà cần bổ trợ cho nhau để tạo nên một thế hệ học sinh phát triển toàn diện.

Trước hết, cần tạo điều kiện để học sinh vùng cao được tiếp cận bình đẳng với tri thức hiện đại thông qua đầu tư hạ tầng số, thiết bị học tập, thư viện điện tử, ngoại ngữ và kỹ năng số. Chuyển đổi số phải trở thành công cụ thu hẹp khoảng cách về cơ hội học tập giữa vùng đồng bào dân tộc thiểu số với các khu vực phát triển.

Đồng thời, quá trình tiếp cận tri thức mới phải luôn gắn với giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc. Nhà trường cần lồng ghép tiếng nói, chữ viết, lịch sử, văn hóa, tri thức bản địa và các giá trị truyền thống vào hoạt động dạy học để học sinh có điểm tựa văn hóa, biết mình là ai, đến từ đâu và có trách nhiệm gì với cộng đồng.

Quan trọng hơn, cần khuyến khích học sinh sử dụng chính công nghệ số để gìn giữ và lan tỏa di sản văn hóa của dân tộc mình. Khi các em biết số hóa tư liệu, xây dựng học liệu số, giới thiệu lễ hội, dân ca, nghề truyền thống hay các giá trị văn hóa trên môi trường số, công nghệ sẽ trở thành cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và hội nhập quốc tế.

Tôi cho rằng, mục tiêu của trường phổ thông dân tộc nội trú không chỉ là đào tạo những học sinh có tri thức hiện đại, mà còn là bồi dưỡng những công dân có bản lĩnh văn hóa. Khi các em vừa làm chủ khoa học - công nghệ, vừa tự hào và gìn giữ bản sắc dân tộc mình, đó chính là thành công lớn nhất của giáo dục trong kỷ nguyên số….””Hội nhập giúp mở rộng tri thức, còn bản sắc văn hóa tạo nên bản lĩnh. Chỉ khi hai yếu tố này song hành, học sinh vùng cao mới có thể tự tin bước ra thế giới mà vẫn luôn giữ vững cội nguồn của mình.

PV: Theo ông, để trường phổ thông dân tộc nội trú thực sự trở thành trung tâm kết nối cộng đồng và góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, cần có những chính sách và giải pháp gì?

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Theo tôi, cần triển khai đồng bộ ba nhóm giải pháp.

Thứ nhất, tiếp tục ưu tiên đầu tư cơ sở vật chất hiện đại, đồng bộ, đặc biệt tại các địa bàn biên giới, vùng sâu, vùng xa.

Thứ hai, xây dựng đội ngũ giáo viên vừa có trình độ chuyên môn cao vừa am hiểu văn hóa địa phương, có khả năng đồng hành cùng học sinh cả trong học tập lẫn cuộc sống.

Thứ ba, phát triển trường nội trú theo mô hình mở, gắn kết chặt chẽ với gia đình, cộng đồng, chính quyền địa phương và các lực lượng trên địa bàn để nhà trường thực sự trở thành trung tâm văn hóa, giáo dục và phát triển cộng đồng.

Triển khai 3 nhóm giải pháp trên, sẽ đảm bảo trường nội trú không chỉ đào tạo học sinh mà còn góp phần tạo dựng niềm tin xã hội, củng cố thế trận lòng dân và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

PV: Nếu gửi một thông điệp tới các nhà quản lý giáo dục, các kiến trúc sư và những người đang tham gia xây dựng trường học vùng cao, ông muốn nhấn mạnh điều gì?

Tôi muốn nhấn mạnh ba điều.

TS. Nguyễn Anh Tuấn: Thứ nhất, hãy coi đầu tư xây dựng trường phổ thông dân tộc nội trú là đầu tư cho phát triển bền vững chứ không chỉ là đầu tư cho giáo dục. Mỗi ngôi trường được xây dựng sẽ góp phần đào tạo nguồn nhân lực, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa miền núi với đồng bằng, tạo cơ hội để con em đồng bào dân tộc thiểu số vươn lên bằng tri thức.

Thứ hai, hãy xây dựng những ngôi trường vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc. Trường nội trú không chỉ cần phòng học, ký túc xá hay thư viện đạt chuẩn mà còn phải là không gian gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa, nơi học sinh được học tập trong điều kiện tốt nhất nhưng vẫn tự hào về cội nguồn và bản sắc của dân tộc mình.

Thứ ba, hãy xem trường nội trú là một thiết chế chiến lược ở vùng biên giới. Đây không chỉ là nơi đào tạo con người mà còn là trung tâm kết nối cộng đồng, củng cố niềm tin của đồng bào đối với Đảng và Nhà nước, góp phần xây dựng "thế trận lòng dân" và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc từ những địa bàn phên dậu của Tổ quốc.

Tôi tin rằng, khi đầu tư đúng cho hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú, chúng ta không chỉ xây thêm những ngôi trường, mà đang xây dựng tương lai của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong những thập niên tới…”Đầu tư cho trường phổ thông dân tộc nội trú hôm nay chính là đầu tư cho con người, cho văn hóa và cho sự vững bền của biên cương Tổ quốc mai sau”.