Tuyển sinh đại học 2027: Trả về năng lực thực chất, chấm dứt kỷ nguyên "rải thảm"

Nhìn lại giai đoạn trước, các trường đại học đồng loạt sử dụng quá nhiều phương thức xét tuyển đi kèm việc chia nhỏ lẻ các chỉ tiêu đã vô tình tạo ra một ma trận rắc rối, gây áp lực tâm lý nặng nề cùng chi phí cơ hội rất lớn cho học sinh. Sự phức tạp ấy không chỉ khiến các em lúng túng trong việc định hướng mà còn kéo theo những hệ lụy quản lý nghiêm trọng. Việc rút gọn phương thức theo định hướng mới buộc toàn bộ hệ thống phải vận hành minh bạch hơn, giúp thí sinh dễ dàng theo dõi và chủ động lập chiến lược học tập trọng tâm. Ở góc độ tổ chức, việc giảm bớt số lượng phương thức đồng nghĩa với việc giải quyết dứt điểm tình trạng một thí sinh trúng tuyển bằng nhiều phương thức khác nhau vào cùng một ngành, vốn là rào cản nan giải gây khó khăn cho khâu lọc ảo và bài toán quản trị chỉ tiêu của các nhà trường suốt nhiều mùa tuyển sinh qua.

TS. Hoàng Phương - Trưởng Chương trình Tiếp thị kỹ thuật số và Truyền thông xã hội,

Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam.

Đặc biệt, hướng tới cột mốc năm 2028 khi mỗi ngành hoặc chương trình đào tạo chỉ còn sử dụng duy nhất một phương thức, cuộc đua giữa các cơ sở giáo dục đại học sẽ bước sang một giai đoạn hoàn toàn mới. Thay vì phân tán nguồn lực vào việc sáng tạo ra quá nhiều phương thức tuyển sinh mang tính kỹ thuật, các trường sẽ chịu áp lực phải tìm ra hoặc tự tay thiết kế những công cụ đánh giá thực sự chất lượng, chẳng hạn như các kỳ thi Đánh giá năng lực toàn diện hay phương thức xét tuyển dựa trên hồ sơ tổng hợp tích hợp phỏng vấn. Các công cụ này đòi hỏi phải có đủ độ tin cậy, độ phân hóa và tính bao quát cao nhằm nhận diện chính xác chân dung sinh viên phù hợp với yêu cầu chuyên môn. Sự thay đổi mang tính bản lề này không chỉ hạn chế tình trạng phân tách quá nhiều cửa xét tuyển mà còn nâng cao tính minh bạch, công bằng giữa các nhóm đối tượng thí sinh, buộc các trường đại học phải chuyển dịch trọng tâm cạnh tranh từ việc sáng tạo phương thức sang việc nâng cấp chất lượng đào tạo thực chất.

Thiết lập lại giá trị chuẩn mực của chứng chỉ quốc tế và hệ quy chiếu cạnh tranh giáo dục đại học

Một trong những bất cập lớn nhất từng tồn tại trong giai đoạn trước chính là việc các cơ sở giáo dục đại học tự ý cộng điểm cho các chứng chỉ quốc tế như IELTS, SAT hay các giải thưởng phụ. Cơ chế này đã tạo ra sự bất bình đẳng sâu sắc, đặc biệt gây bất lợi cho những thí sinh sinh sống tại các khu vực thiếu điều kiện tiếp cận các trung tâm luyện thi đắt đỏ. Hệ quả nhãn tiền của chính sách cộng điểm mất kiểm soát là hiện tượng điểm xét tuyển vượt quá thang điểm chuẩn tuyệt đối, dẫn đến những nghịch lý điểm chuẩn lên tới 31 hay 32 điểm trên thang điểm 30.

Chính sách sửa đổi với việc chuyển chứng chỉ ngoại ngữ trở thành điểm thành phần quy đổi hoặc giữ vai trò tiêu chí sàn (điều kiện cần) thay vì cộng điểm "vượt khung" sẽ chấm dứt triệt để tình trạng méo mó kể trên. Điều chỉnh này trả các chứng chỉ quốc tế về đúng vị trí và chức năng vốn có của chúng: một thước đo năng lực ngôn ngữ hoặc tư duy chuẩn hóa, hoàn toàn không thể trở thành một loại "quyền lực mềm" để thí sinh lách qua các môn học cốt lõi khác.

Phòng học Hybrid Learning hiện đại tại BUV.

Khi các điểm cộng phức tạp bị loại bỏ và cuộc chơi tuyển sinh được đưa về cùng một hệ quy chiếu sòng phẳng, phương thức thu hút sinh viên chất lượng cao của các trường đại học cũng buộc phải thay đổi về chất. Sự hấp dẫn của một cơ sở đào tạo giờ đây không còn nằm ở những ưu đãi điểm số đầu vào mà phụ thuộc trực tiếp vào trải nghiệm học tập, mô hình giáo dục nhân bản, các chương trình đào tạo gắn liền với cọ xát thực tiễn cùng khả năng đồng kiến tạo giá trị (value co-creation) giữa người học và nhà trường. Những cơ sở giáo dục sở hữu định vị thương hiệu rõ ràng, đi kèm chuẩn đầu ra đáp ứng sát sao nhu cầu thị trường lao động chắc chắn sẽ nắm giữ ưu thế vượt trội trong bối cảnh mới.

Sự chuyển dịch của quy định tuyển sinh cũng đồng thời đặt ra mệnh lệnh thay đổi đối với người học và các bậc phụ huynh. Chiến lược ứng tuyển quen thuộc trước đây vốn dựa trên việc "tích lũy điểm cộng và rải thảm" bắt buộc phải nhường chỗ cho tư duy "định hướng sớm và tập trung thực chất". Sự thay đổi mang tính cốt lõi này được thể hiện rõ nét qua ba trụ cột hành động xuyên suốt quá trình học tập của học sinh.

Chấm dứt cuộc đua tích lũy chứng chỉ và chuyển dịch sang chiến lược bắn tỉa mục tiêu

Trước hết, học sinh và phụ huynh cần dừng ngay việc "sưu tầm" chứng chỉ tràn lan để dồn toàn lực vào việc bồi dưỡng năng lực cốt lõi. Trong bối cảnh các chứng chỉ quốc tế như IELTS, SAT hay ACT trở về đúng vai trò là tiêu chí sàn (ví dụ như mức yêu cầu đầu vào tối thiểu IELTS 6.0) hoặc điểm môn học quy đổi, học sinh nên chủ động hoàn thành các bài thi chuẩn hóa này chậm nhất vào cuối học kỳ 2 của năm lớp 11. Việc sớm sở hữu "tấm vé qua cửa" này sẽ giúp giải phóng một áp lực tâm lý và thời gian khổng lồ cho năm học lớp 12. Các bậc phụ huynh cần dứt khoát ngừng việc ép con em mình chạy đua học thêm để gom góp nhiều loại chứng chỉ, giải thưởng phụ hay các loại giấy chứng nhận hoạt động ngoại khóa kém chất lượng chỉ nhằm mục đích "săn" điểm cộng.

Khoản thời gian quý báu và nguồn lực tài chính tiết kiệm được từ việc luyện thi chứng chỉ tràn lan cần được tái đầu tư mạnh mẽ vào việc rèn luyện tư duy sâu và xây dựng nền tảng kiến thức vững chắc ở các môn học thế mạnh. Người học phải chuyển đổi căn bản phương pháp tiếp cận tri thức: từ lối học ghi nhớ máy móc sang trau dồi tư duy phản biện và năng lực giải quyết vấn đề. Đối với các môn khoa học tự nhiên, yêu cầu đặt ra là phải nắm bắt tường tận bản chất hiện tượng; trong khi đó, đối với các môn khoa học xã hội, học sinh cần rèn luyện khả năng đọc hiểu văn bản sâu sắc cùng kỹ năng lập luận logic chặt chẽ. Đây chính là nền tảng sống còn để người học tự tin bước vào các kỳ thi Đánh giá năng lực.

Song hành với việc bồi đắp năng lực lõi là sự chuyển dịch quyết liệt từ chiến lược "rải thảm" sang chiến lược "bắn tỉa". Thực tế hiện nay cho thấy, một học sinh có thể dùng một bộ hồ sơ duy nhất để nộp vào 5 trường khác nhau bằng 5 phương thức riêng biệt. Tuy nhiên, khi lộ trình năm 2028 được hiện thực hóa với việc mỗi ngành chỉ áp dụng duy nhất một phương thức, học sinh buộc phải xác định rõ ngành học mục tiêu của mình ngay từ những năm đầu cấp THPT, cụ thể là từ lớp 10 hoặc lớp 11. Từ định hướng ban đầu đó, các em cần nghiên cứu kỹ lưỡng xem trường đại học mơ ước sẽ sử dụng phương thức độc tôn nào, chẳng hạn như chỉ xét kết quả thi Đánh giá năng lực hay chỉ xét điểm thi Tốt nghiệp THPT, để từ đó "đo ni đóng giày" toàn bộ kế hoạch ôn tập theo đúng yêu cầu chuyên biệt.

Khi bị giới hạn về phương thức, các trường đại học top đầu chắc chắn sẽ ưu tiên sử dụng kết quả từ các kỳ thi Đánh giá năng lực (như của ĐHQG Hà Nội, ĐHQG TP.HCM) hoặc kỳ thi Đánh giá tư duy (như của ĐH Bách Khoa) làm thước đo phân hóa năng lực thí sinh, thay vì chỉ hoàn toàn dựa vào kỳ thi Tốt nghiệp THPT. Do đó, thói quen học tập cần chuyển từ "học thuộc lòng, luyện mẹo giải đề nhanh theo khối" sang việc rèn luyện tư duy logic, năng lực đọc hiểu các văn bản dài, kỹ năng xử lý số liệu và khả năng giải quyết các vấn đề mang tính đa nền tảng. Khi mục tiêu đã được xác lập, học sinh cần dành trọn 100% nỗ lực cho yêu cầu tuyển sinh tối thượng của trường đó. Nếu đích đến yêu cầu điểm thi Đánh giá năng lực, học sinh phải luyện tập cường độ cao các dạng bài tư duy và xử lý số liệu, đồng thời làm quen với cấu trúc đề thi để khoanh vùng và từng bước bồi đắp những mảng kiến thức còn hổng, đặc biệt là ở các môn học ngoài khối thi truyền thống. Ngược lại, nếu trường lựa chọn phương thức xét tuyển tổng hợp, thời gian cần được đầu tư để hoàn thiện kỹ năng phỏng vấn và khắc họa một bức chân dung cá nhân nhất quán.

Chăm chút tính nhất quán của học bạ và kiến tạo giá trị thực chất từ trải nghiệm

Đối với các cơ sở giáo dục đại học lựa chọn phương thức Xét tuyển tổng hợp (kết hợp hài hòa giữa hồ sơ cá nhân, kết quả học bạ và vòng phỏng vấn trực tiếp), thí sinh sẽ được đánh giá qua một lăng kính vô cùng khắt khe và toàn diện. Thay vì tìm cách "làm đẹp" hồ sơ bằng những điểm số được cố tình "bơm" vào phút chót, học sinh cần chứng minh được năng lực tự thân thông qua việc duy trì phong độ học tập ổn định xuyên suốt 3 năm học THPT. Bất kể phương thức xét tuyển cuối cùng là gì, một bảng điểm học bạ vững vàng, không xuất hiện những biến động hay trồi sụt thất thường luôn là minh chứng thép cho thái độ học tập bền bỉ, ý thức kỷ luật tự giác và tinh thần trách nhiệm của người học.

Cùng với học bạ, các hoạt động trải nghiệm ngoại khóa cũng phải được thiết kế và thực hiện dựa trên tinh thần ứng dụng thực chất, gắn liền chặt chẽ với sở thích cá nhân hoặc định hướng nghề nghiệp tương lai. Đây chính là nguồn chất liệu sống động, giàu sức thuyết phục nhất cho các vòng phỏng vấn chuyên sâu hoặc bài luận cá nhân. Các trường đại học top đầu ngày càng tìm kiếm những sinh viên không chỉ đơn thuần dừng lại ở khả năng giải đề thi, mà phải bộc lộ rõ tính người, có chiều sâu suy nghĩ và mang trong mình sự thấu cảm xã hội. Do đó, hồ sơ ứng tuyển của mỗi cá nhân phải chuyển tải được câu chuyện về cả quá trình trưởng thành, những bài học kinh nghiệm được đúc rút từ thất bại cũng như hệ giá trị cốt lõi mà các em khát khao đóng góp cho cộng đồng.

Để tạo dựng được chiều sâu ấy, học sinh cần chủ động chuyển dịch tư thế từ một "người tham gia" thụ động sang một "người kiến tạo" thực thụ. Thay vì liệt kê danh sách hoạt động một cách hình thức, hãy dấn thân trực tiếp vào việc dẫn dắt một dự án cụ thể, tham gia giải quyết một vấn đề nhỏ nhưng thiết thực ngay trong trường học hay cộng đồng xung quanh, hoặc thực hiện các nghiên cứu và hoạt động thực tiễn có khả năng đo lường kết quả rõ ràng. Những trải nghiệm tạo ra tác động thật này không chỉ cung cấp chất liệu sâu sắc cho bài luận và các câu trả lời phỏng vấn, mà còn là cơ sở xác đáng, vững chắc nhất để những người hướng dẫn có thể chắp bút viết nên các bức thư giới thiệu chân thực, giàu sức thuyết phục cho các em trên con đường chinh phục cánh cửa đại học.