HaFPES 2026: Đổi mới giáo dục trong kỷ nguyên AI, lấy con người làm trung tâm

Thảo luận về mô hình chính quyền ba cấp, các chuyên gia tại Tiểu ban 1 kiến nghị tiếp tục hoàn thiện thể chế theo nguyên tắc một nhiệm vụ – một đầu mối chịu trách nhiệm chính. Việc phân cấp, phân quyền cần bảo đảm sự đồng bộ từ chuyên môn, nhân sự, tài chính đến dữ liệu giữa Sở Giáo dục và Đào tạo với UBND cấp xã.

Đặc biệt, chuyển đổi số được xem là hạ tầng cốt lõi để nâng cao hiệu quả quản trị. Các cơ sở giáo dục được khuyến nghị đầu tư nền tảng dữ liệu dùng chung, tăng tính liên thông và từng bước chuyển từ báo cáo thủ công sang cơ chế điều hành dựa trên dữ liệu thực cùng hệ thống cảnh báo sớm.

Các phiên chuyên môn tại Diễn đàn Hà Nội lần thứ sáu về Khoa học Giáo dục và Sư phạm (HaFPES 2026). (Nguồn: UEd Media)

Tại phiên chuyên đề “Môi trường học tập trải nghiệm số”, các báo cáo khẳng định AI, AR/VR hay mô hình Internet vạn vật trong giáo dục (EoT) mang lại tiềm năng lớn trong việc cá nhân hóa học tập và giảm tải công việc hành chính cho giáo viên.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh AI không thể thay thế vị trí của người thầy. Công nghệ không phải là mục tiêu tự thân; đổi mới giáo dục phải xuất phát từ nhu cầu người học và mục tiêu sư phạm thay vì chạy theo việc mua sắm công cụ. Các mô hình ứng dụng AI thu thập dữ liệu cảm xúc, nhận thức của học sinh cần được thí điểm có kiểm soát để bảo đảm quyền riêng tư, tính minh bạch của thuật toán và quyền kiểm soát của con người.

Sự bùng nổ của AI tạo sinh đặt ra yêu cầu tái cấu trúc công tác đo lường và đánh giá. Tiểu ban 3 đề xuất giải pháp “đánh giá truy nguyên năng lực”, nhìn nhận kết quả của người học qua đa dạng nguồn minh chứng thay vì chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng.

Cụ thể, đánh giá quá trình sẽ dựa trên lịch sử chỉnh sửa, e-Portfolio, nhật ký học tập, lịch sử tương tác với AI, kết hợp cùng các hình thức xác thực năng lực trực tiếp như vấn đáp, thuyết trình, phản biện và thực hành. Song song với đó là việc xây dựng hệ sinh thái đánh giá số gồm ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, dashboard theo dõi chuẩn đầu ra và phân tích chất lượng đề thi. Các đại biểu nhất trí rằng dù AI có thể hỗ trợ tạo rubric hay câu hỏi, trách nhiệm bảo đảm tính chính xác, công bằng và bảo mật dữ liệu người học vẫn thuộc về nhà giáo và cơ sở giáo dục.

Nghiên cứu được trình bày tại Tiểu ban 4 chỉ ra rằng dù hơn 56,6% sinh viên tại Hà Nội sử dụng AI thường xuyên, phần lớn vẫn thiếu kỹ năng kiểm chứng thông tin và nhận diện những sai lệch của AI.

Do đó, mục tiêu giáo dục cần chuyển từ hướng dẫn sử dụng công cụ sang rèn luyện tư duy phản biện, thẩm định thông tin và đạo đức số. Người học phải giữ vai trò chủ thể, tự chịu trách nhiệm về sản phẩm trí tuệ cũng như các quyết định của bản thân.

Khoa học học tập và thần kinh học mở ra những hướng tiếp cận mới cho đổi mới sư phạm. (Nguồn: UEd Media)

Tiểu ban 5 tập trung vào ứng dụng tâm lý học thần kinh và khoa học học tập trong nhà trường. Các chuyên gia cảnh báo việc lạm dụng AI quá sớm có thể làm mất đi những khó khăn cần thiết – yếu tố bắt buộc để脑 bộ hình thành tư duy sâu.

Để giải quyết vấn đề này, nhà trường cần tạo dựng môi trường coi trọng câu hỏi và xem sai lầm là dữ liệu để tiến bộ, đồng thời phát triển năng lực siêu nhận thức nhằm giúp học sinh tự lập kế hoạch, giám sát và điều chỉnh quá trình học. Định hướng đào tạo giáo viên cũng cần chuyển từ việc hướng dẫn thao tác công cụ sang nâng cao năng lực thiết kế hoạt động dạy học gắn liền với bản chất sư phạm.

Tiểu ban 6 với chủ đề “Giáo dục sớm và phát triển con người toàn diện cho tương lai”. (Nguồn: UEd Media)

Tại Tiểu ban 6, các nghiên cứu quốc tế và trong nước khẳng định giáo dục sớm cần tập trung vào sự phát triển toàn diện thay vì chạy theo chương trình học trước. An toàn cảm xúc và khả năng tự điều chỉnh được xác định là điều kiện tiên quyết giúp trẻ học tập hiệu quả.

Đối với lứa tuổi mầm non và tiểu học, công nghệ chỉ đóng vai trò bổ trợ cho các hoạt động vận động, trải nghiệm thực tế và tương tác trực tiếp. Các chuyên gia khuyến nghị tiếp cận giáo dục AI sớm thông qua các công cụ trực quan, robot lắp ráp hoặc vật liệu thao tác mà không nhất thiết phụ thuộc vào hạ tầng máy tính đắt tiền.

Từ các phiên thảo luận, thông điệp xuyên suốt của HaFPES 2026 cho thấy: công nghệ chỉ thực sự tạo ra đổi mới khi nó giúp người dạy giỏi hơn, mở rộng cơ hội cho người học, và không bao giờ đẩy con người ra khỏi vị trí trung tâm của mọi quyết định. Đó cũng là hướng đi cần thiết để giáo dục Việt Nam bắt kịp tốc độ thay đổi của kỷ nguyên AI, mà vẫn giữ được mục tiêu gốc: đào tạo ra những con người toàn diện — có năng lực, có trách nhiệm, và có khả năng học tập suốt đời.