Đưa bản sắc văn hóa địa phương vào thiết kế kiến trúc công sở hiện nay

Đã bước qua ¼ của thế kỷ XXI, một câu hỏi vẫn đau đáu không chỉ với các nhà quản lý mà còn với giới kiến trúc sư trong cả nước: Đâu là bản sắc kiến trúc Việt Nam? Hay cụm từ “phát triển một nền kiến trúc Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc” vẫn thường xuyên xuất hiện trong các văn bản, nghị quyết và trong phát biểu của nhiều chính khách, như một mong mỏi kéo dài suốt nhiều thập kỷ. Vậy, chúng ta đang đi tìm cái gọi là bản sắc dân tộc trong kiến trúc như thế nào? Cũng như việc chúng ta làm gì để có bản sắc kiến trúc Việt? Hay bản sắc kiến trúc Việt là một thứ vốn không thể lượng hoá cụ thể mà nó là hình hài sau khi người thiết kế thẩm thấu từ góc độ văn hoá, tìm tòi, sáng tạo và cả sự đồng điệu với “chủ đầu tư” để có được. Mỗi loại hình kiến trúc đều đang nỗ lực tìm kiếm những giải pháp phù hợp với đặc thù của riêng mình. Trong hành trình đó, việc truy tìm bản sắc kiến trúc Việt thông qua các yếu tố văn hoá - bản sắc - bản địa trở thành một hướng tiếp cận quan trọng. Kiến trúc công sở và trụ sở doanh nghiệp cũng không ngoại lệ - dù đây vốn là thể loại thường bị đóng khung bởi những hình thức quen thuộc mà chỉ cần nhắc đến “kiến trúc trụ sở hành chính”, giới nghề đã có thể hình dung ngay một kiểu mẫu nhất định. Liệu một công trình trụ sở - vốn được xem là biểu tượng của “công quyền” - có nhất thiết phải thể hiện bản sắc văn hoá kiến trúc Việt Nam, hay chỉ cần tập trung vào công năng và xu hướng quốc tế hoá trong bối cảnh hội nhập? Hơn nữa, hành trình đưa bản sắc văn hoá kiến trúc vào loại hình công trình này có thực sự tồn tại hay không, và nếu có thì nó đang diễn ra một cách âm thầm như thế nào? Để tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này, phóng viên Tạp chí Kiến trúc Việt Nam đã có cuộc trao đổi với KTS Văn Chương - tác giả của nhiều công trình trụ sở được xây dựng trong thời gian gần đây. Cuộc trò chuyện nhằm tìm hiểu những hướng tiếp cận và giải pháp tích hợp yếu tố văn hóa bản địa vào loại hình công trình vốn thường bị xem là "khô cứng" đã xuất hiện trong thời gian gần đây. Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

PV: Gần đây, được biết KTS Văn Chương đã tham gia một số công trình trụ sở hành chính và làm việc. Và chắc hẳn, Ông có những góc nhìn riêng của mình về thể loại công trình - kiến trúc này. Ông có thể khái quát về hình thức kiến trúc trụ sở hành chính, làm việc của nước ta hiện nay?

KTS Văn Chương: Theo tôi, hình thức kiến trúc trụ sở làm việc hiện nay cũng giống như hình thức kiến trúc chung, phổ biến ở một số phong cách như: phong cách hiện đại; phong cách tân cổ điển; phong cách kiến trúc xanh và bền vững, tức là cây xanh thiết kế đưa lên cả mặt đứng, giếng trời lớn và sử dụng năng lượng tái tạo. Rất tiếc còn quá ít công trình thực hiện phong cách này.

Ngoài ra, còn có phong cách kiến trúc công nghiệp; phong cách “lai” khác nhau theo ý muốn của chủ đầu tư, tức là ở tỉnh A có một trụ sở thích một số chi tiết, tỉnh B có một số đường nét hợp với ý muốn, tỉnh C có một hình khối khác lạ yêu cầu KTS lắp ráp và nhiều công trình theo ý kiến của tập thể lãnh đạo tham gia đóng góp.

PV: Việc đưa bản sắc văn hoá dân tộc vào trong Kiến trúc trụ sở hành chính, làm việc theo Ông có cần thiết hay không?

KTS Văn Chương: Đưa bản sắc văn hoá dân tộc vào trong kiến trúc trụ sở là quá tốt và rất cần thiết. Ví dụ: khi về Tây Nguyên chúng ta có công trình đậm chất bản sắc chỉ vùng này mới có; hay kiến trúc vùng Tây Bắc như Lai Châu, Hà Giang… Nếu mỗi vùng miền đều chú ý khai thác, kế thừa và tạo dựng được bản sắc kiến trúc cho mình là điều đáng quý và cần khuyến khích.

Với tôi, bất kỳ khi nào có cơ hội được thiết kế trụ sở cơ quan, doanh nghiệp tôi cũng sẽ chú trọng đưa bản sắc văn hóa vùng miền vào. Điều này không chỉ với riêng tôi mà chắc chắn rất nhiều KTS cũng đều mong muốn như vậy.

Với công việc thiết kế trụ sở gần đây, tôi cũng có cơ duyên được thiết kế một số công trình như: Trụ sở Ủy ban nhân dân - Hội đồng nhân dân quận Đống Đa, Hà Nội; Trụ sở Liên hiệp Đường sắt Việt Nam.

Về trụ sở khối công an nhân dân có: Trụ sở Công an tỉnh Hải Dương; Trụ sở Công an tỉnh Ninh Bình; Trụ sở Công an huyện Kim Sơn, Ninh Bình; Trụ sở Công an thành phố Tam Điệp, Ninh Bình.

Về trụ sở khối quân đội nhân dân có: Sở Chỉ huy Quân khu 2, Việt Trì, Phú Thọ; Sở Chỉ huy Bộ tư lệnh Quân khu 3, Hải Phòng; Sở Chỉ huy Bộ tư lệnh Công Binh, Đội Cấn, Hà Nội; Sở Chỉ huy Bộ tư lệnh Pháo Binh, Đội Cấn, Hà Nội; Bộ Chỉ huy biên phòng thành phố Hồ Chí Minh; Trụ sở Binh đoàn 12 (Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn), Hà Nội; Trụ sở Tập đoàn Thành Thắng, Ninh Bình; Trụ sở Doanh nghiệp Xuân Trường, Ninh Bình...Và rất nhiều nhà làm việc các cơ quan văn phòng khác, các building văn phòng làm việc các tập đoàn tư nhân trong khắp cả nước.

PV: Được biết Trụ sở Chỉ huy quân sự Quân khu 2 tại thành phố Việt Trì và Trụ sở Doanh nghiệp Xuân Trường, Ninh Bình là 2 công trình được Ông và các cộng sự đặc biệt quan tâm, tìm giải pháp để gắn kết giữa yếu tố văn hoá đặc trưng, đặc biệt của địa phương với kiến trúc công trình. Vậy, trước tiên, Ông có thể chia sẻ kỹ hơn về hành trình đưa yếu tố văn hoá địa phương vào công trình Trụ sở chỉ huy quân sự Quân khu 2?

KTS Văn Chương: Khi một KTS bắt tay vào thiết kế một công trình nào đó, trước tiên họ quan tâm đến tìm ý tưởng tạo hình khối kiến trúc cho nó. Tôi cũng không ngoại lệ. Khi có cơ hội để nghiên cứu thực hiện bất kỳ một công trình kiến trúc nào, tôi vẫn luôn trăn trở, suy nghĩ, tìm ý tưởng tạo dựng hình khối, không gian, hoặc những chi tiết nào đó để đưa vào công trình, mong muốn tạo nên tính bản địa của nó. Tôi càng trăn trở khi mong muốn công trình không bị lạc hậu do thời gian hay do trào lưu kiến trúc thay đổi.

Thứ hai, tôi hướng tới đảm bảo những giá trị cốt lõi của công năng sử dụng, phù hợp với từng cơ quan, từng đơn vị hoạt động tại địa phương, có những nền văn hóa đặc thù khác nhau một cách hài hòa, logic và bền vững. Tôi coi đó như đặt một viên gạch nhỏ bé đóng góp cho nền kiến trúc nước nhà vừa hiện đại vừa đậm đà bản sắc dân tộc.

Khi được giao nhiệm vụ thiết kế Sở chỉ huy quân khu 2, một công trình hết sức quan trọng của hệ thống sở chỉ huy quốc phòng an ninh trong nhiệm vụ xây dựng lực lượng bảo vệ tổ quốc, đặt tại thành phố Việt Trì, Phú Thọ - quê hương đất tổ của 18 đời Vua Hùng linh thiêng nguồn cội, tôi đã suy nghĩ việc đưa chất liệu văn hoá nào vào từ ý tưởng đến công năng, chi tiết của công trình kiến trúc? Và đó chắc chắn sẽ là trống đồng thời Hùng Vương thuộc văn hóa Đông Sơn. Biểu tượng đỉnh cao của nền văn minh sông Hồng, của văn hóa nghệ thuật Việt Nam. Bởi vậy, việc nghiên cứu hoa văn họa tiết của trống đồng để vận dụng một cách sáng tạo và cách điệu nghệ thuật đưa vào trong kiến trúc tổng thể và chi tiết cũng như tổ hợp các không gian khác nhau như tiền sảnh, đại sảnh, phòng khánh tiết, phòng khách quốc gia - quốc tế được tôi chú trọng, chọn lọc cân nhắc rất kỹ lưỡng.

Tiếp theo, về giải pháp tổng thể: Sở chỉ huy phải được thiết kế ở vị trí trên đồi cao, có tầm quan sát và tầm nhìn đẹp, có không gian để chiêm ngưỡng kiến trúc công trình. Phía sau là không gian trùng điệp của đồi núi vùng trung du. Phía trước là sân rộng đủ để làm sân nghi thức: chào cờ hoặc đội tiêu binh đón tiếp khách theo nghi lễ.

Quân khu 2 có nhiệm vụ quản lý 9 tỉnh trung du, miền núi biên giới phía Tây miền Bắc. Với ý tưởng hệ thống cảnh quan trước công trình gồm 9 bậc thác nước, ý tưởng như những ruộng bậc thang của đồng bào vùng Tây Bắc. Đây cũng là quan niệm về truyền thống dân gian bền vững của phong thủy “tiền Thủy hậu Sơn”, và số 9 cũng là số cao nhất, tượng trưng cho quyền lực. Hai bên bậc thác nước, mỗi bên 9 cây cọ cũng như đồi chè hòa quyện với nhau có ý nghĩa như một biểu tượng của núi rừng quê hương Tây Bắc - “Rừng cọ đồi chè, đồng xanh ngào ngạt Nắng cháy sông Lô, hò ô tiếng hát”.

Kiến trúc mặt đứng chính có bố trí quảng trường nhìn thẳng ra đại lộ Hùng Vương tạo sự bề thế và như một người lính canh gác vùng đất này. Kiến trúc được dựng bằng 3 khối chính với những hàng cột mạnh mẽ. Trên đỉnh cao nhất của khối chính được nghiên cứu đưa hình tượng Vua Hùng vào như đang ôm cả tổ quốc giang sơn gấm vóc được cách điệu nghệ thuật tạo hình điêu khắc như khối phù điêu, biểu tượng điểm nhấn của công trình. Các hình khối được nghiên cứu để sao cho tạo được liên kết logic, phối hợp chặt chẽ giữa phù điêu mảng kính uốn cong hình bán nguyệt kết hợp với đầu cột cùng với họa tiết của trống đồng vận dụng một cách khéo léo được chọn lọc một cách cẩn thận, được tiết chế tối đa.

Hệ thống kiến trúc tiền sảnh với chiều cao tương đương hai tầng chính, 4 cột vuông to, cao của tứ trụ với 3 bước cột, mang ý nghĩa thiên - địa - nhân (trời - đất và con người) được kết nối, tỷ lệ, tạo ấn tượng với chủ đích thiết kế cột và đế gắn hoạ tiết trống đồng. Điểm nhấn phía trên được nghiên cứu kỹ lưỡng để hài hòa với hệ cột, tạo một không gian trên sảnh là điểm nhấn quan trọng. Toàn bộ hệ thống này ốp đá và điêu khắc bằng đá granit cao cấp đặc biệt. Hình khối tỷ lệ tạo cảm giác mạnh.
Bước vào đại sảnh không gian cũng rất ấn tượng chiều cao thông 2 tầng được nghiên cứu tổng thể với triết lý trời tròn đất vuông, tứ trụ vững bền muôn thuở. Tại vị trí trang trọng trong phòng khánh tiết là tác phẩm phù điêu gò đồng trên nền đỏ sẫm nổi bật Bác hồ với chiến sĩ Sư đoàn 308 - Đại đoàn quân Tiên Phong.

Không gian nội thất tuy hoành tráng nhưng ấm cúng và thân mật. Các tỷ lệ nghiên cứu đủ to, cao nhưng không quá nặng nề hay rườm rà, phức tạp. Họa tiết, chi tiết, phù điêu đặt đúng chỗ, được tiết chế một cách vừa phải hợp lý từ cầu thang, từ cửa đại, đại sảnh, không gian phòng khánh tiết, đến các phần cột, đế cột trong tất cả mọi không gian khác nhau: phòng khách quốc tế, phòng khách trong nước, phòng họp phòng trực tuyến giao ban, là một logic kết nối nhẹ nhàng và chọn lọc để tổng thể không gian được đồng bộ, được lan tỏa và xuyên suốt, là kết tinh của trời đất tạo nên cảm giác gần gũi ấm áp của không gian văn hóa cổ truyền dân tộc phong phú và đa dạng sắc màu.

Công trình Nhà làm việc Sở chỉ huy quân khu 2 sau khi hoàn thành đã được chính quyền và nhân dân địa phương đón nhận nhiệt liệt, đem lại ấn tượng, ghi nhớ về một công trình mang yếu tố bản sắc văn hoá địa phương nơi đất tổ Vua Hùng lịch sử.

Công trình này có sự tham gia quan trọng của KTS Nguyễn Ngọc Kim và họa sỹ nội thất Trần Hường.

PV: Còn ý tưởng của công trình thứ hai - Trụ sở Doanh nghiệp Xuân Trường Ông đã thực hiện như thế nào?

KTS Văn Chương: Doanh nhân Xuân Trường - người con của quê hương Cố đô Hoa Lư - nghìn năm lịch sử, đã đóng góp rất lớn cho di sản văn hóa địa phương Ninh Bình với những dự án tầm cỡ quốc tế đã được xây dựng như: Quần thể chùa Bái Đính - Quy mô hàng đầu Châu Á; Quần thể chùa Tam Chúc - Một quần thể chùa lớn nhất thế giới; Quần thể khu di tích thắng cảnh Tràng An - di sản thiên nhiên và văn hóa kép của UNESCO.

Cũng là người con đất Cố đô, tôi đã có cơ may thiết kế 2 công trình, đó là Khách sạn Bái Đính và Khách sạn Tam Chúc, đều là những khách sạn tiêu chuẩn quốc tế, đón tiếp quốc khách và quốc tế dự Đại lễ Phật đản Liên Hiệp quốc - VESAK năm 2014 tại Bái Đính và VESAK năm 2019 tại Tam Chúc.

Năm 2022-2023, Kiến trúc AC thiết kế, quy hoạch phố Cổ đi bộ Hoa Lư, ý tưởng phục dựng, tái hiện nét đẹp của kiến trúc và văn hóa xưa của kinh đô nước Đại Cồ Việt thế kỷ X.

Khi được giao nhiệm vụ thiết kế Trụ sở doanh nghiệp Xuân Trường, ngoài các nội dung về công năng sử dụng thì yếu tố hình thức kiến trúc được chúng tôi đặc biệt quan tâm.

Doanh nghiệp Xuân Trường là một đơn vị hoạt động trong lĩnh vực tâm linh, lại là doanh nghiệp tiêu biểu của vùng đất Ninh Bình, nơi cố đô Hoa lư nghìn năm lịch sử. Do đó, kiến trúc trụ sở của Xuân Trường phải đạt được yếu tố vừa hiện đại, vừa có tính dân tộc, địa phương. Điều này phải được quan tâm, ưu tiên hàng đầu.

Với tổng thể công trình được xây dựng trên 4 mặt đường nên kiến trúc này không bị áp đặt quá mức bởi công trình đã xây dựng xung quanh. Mặt chính công trình được quay ra sông Sào Khê chảy từ Hoa Lư về Tràng An, Bái Đính có bố cục gồm: 1 sảnh giữa và 2 sảnh đầu hồi công trình. Công trình có tầng hầm và cao 9 tầng. Việc thiết kế (công trình có mái dốc truyền thống vốn phù hợp với công trình thấp tầng nhưng gắn với khối công trình cao tầng cần điều chỉnh bố cục mặt đứng với tỷ lệ kiến trúc phải rất linh hoạt và sáng tạo. Công trình có một sảnh đón rộng có mái ngói che lớn. Công trình có hai đường dẫn ô tô lên, xuống tiền sảnh lớn có mái che lợp ngói tương đương nhà 2 tầng cao.

Nội thất không gian đáp ứng công năng sử dụng của doanh nghiệp. 6 tầng để tổ chức các sự kiện thường xuyên nên cần 6 bộ thang cuốn thông lên sảnh giữa tạo ra một không gian đặc biệt của công trình trụ sở. Trên tầng 9 (tầng mái) là hội trường 800 chỗ với khẩu độ lớn kết hợp với kết cấu dự ứng lực 4 mặt đứng công trình được sử dụng cửa kính Eurowindow rất hiện đại.

Tuy nhiên, việc sử dụng thủ pháp kiến trúc khéo léo để công trình không bị giống nhà cao tầng là điều tôi nghĩ đến và đi tìm giải pháp thông qua việc sử dụng cột trang trí hợp lý. Các khối đặc, các mảng rỗng được nghiên cứu rất kỹ và các chi tiết được tiết chế vừa đủ...

Hệ thống mái chính ngang, dọc, các mái thông gió chiếu sáng các tầng bậc của mái đơn, mái kép tạo nên sự phong phú, đa dạng về bố cục sắp xếp. Vật liệu ngói, gốm, gạch truyền thống là yếu tố kiến trúc, vật liệu của địa phương gần gũi không bị cảm giác xa lạ.

Kiến trúc của nhà làm việc trụ sở lấy kiến trúc dân tộc là chủ đạo - vận dụng - cách điệu một cách sáng tạo. Làm thế nào để công trình trụ sở Doanh nghiệp Xuân Trường không giống với các công trình tâm linh: Đình - Chùa - Miếu - Mạo, nhưng phải cổ kính nơi đất Cố đô Hoa Lư, phải mang hơi thở thời đại và phát triển bền vững là câu hỏi thường trực đặt ra. Hệ thống điều hòa trung tâm, thang máy, thang cuốn chế độ cao, hệ thống điện cao cấp, điện thông minh, Internet chất lượng cao cần được thiết kế đồng bộ như một điều tất yếu. Chúng tôi mong muốn công trình trụ sở làm việc của Xuân Trường (Ninh Bình) phải là công trình kiến trúc hiện đại nhưng giàu bản sắc của địa phương, của Cố đô Hoa Lư lịch sử.

Công trình có sự tham gia tích cực của KTS Lại Văn Chính - một KTS trẻ có tình yêu với kiến trúc cổ truyền dân tộc.

PV: Với 2 công trình tiêu biểu mà Ông chia sẻ ở trên, câu hỏi cuối cùng mà chúng tôi muốn đặt ra là: Vào thời điểm này, nếu có cơ hội được thiết kế các công trình trụ sở mới, Ông sẽ thiết kế loại hình kiến trúc này theo những tiêu chí nào? Đặc biệt với tiêu chí tạo dựng bản sắc văn hoá kiến trúc Việt?

KTS Văn Chương: Như tôi đã chia sẻ, không phải riêng tôi mà bất cứ kiến trúc sư nào khi có cơ hội đều mong ước công trình của mình hiện diện được bền vững với thời gian. Bởi vì, để có một công trình được hoàn thành là vô cùng vất vả, và phải trải qua rất nhiều bước, rất khắt khe, khó khăn như: phải thi tuyển phương án, phải thông qua các hội đồng kiến trúc phản biện đánh giá, đủ năng lực trình độ để thuyết phục các chủ đầu tư, đặc biệt các chủ đầu tư “khó tính”. Sau đó là thi công xây dựng, là đào đắp, móng cọc sắt thép - xi măng của hàng nghìn người thợ dầm mưa dãi nắng bất kể ngày đêm.

Tôi xót xa thấy rằng nhiều công trình do nhiều yếu tố về hình thức, nội dung đã không phù hợp, đã không thể bền vững với thời gian (không phải vì quy hoạch) buộc phải đập bỏ đi để xây dựng lại. Chúng tôi thấy được và chúng tôi đang cố gắng tránh điều đó.

Chỉ có những công trình kiến trúc đẹp mang hơi thở dấu ấn của thời đại, lâu dài mới trường tồn với thời gian. Và thời gian cũng sẽ trả lời và đánh giá chân thực nhất điều đó. Đối với tôi, xin được gửi gắm tâm tư nguyện vọng: “Mỗi công trình xây dựng trên mảnh đất quê hương Việt Nam, nếu nó đáp ứng tốt mục đích sử dụng, tiêu chí của cuộc sống; đáp ứng tình cảm, nguyện vọng lâu dài, phù hợp với phong tục tập quán, hài hòa với văn hóa vùng miền, công trình mà con người càng sử dụng lâu dài càng thấy yêu quý và hạnh phúc, càng để lại tình cảm sâu đậm không muốn tách rời thì đó đã là công trình có bản sắc văn hóa dân tộc”.

PV: Trân trọng cảm ơn Ông đã tham gia buổi phỏng vấn và chia sẻ những ý tưởng, giải pháp của mình về việc gắn kết những yếu tố bản sắc văn hoá địa phương vào công trình kiến trúc, đặc biệt với thể loại công trình trụ sở vốn được xem là khá “khô cứng” này. Thiết nghĩ, thực hiện mỗi thiết kế công trình là người KTS lại có cơ hội được trải nghiệm với thực tiễn và sự cọ sát trong hành nghề. Đặc biệt trong ý nghĩa gắn kết bản sắc văn hoá địa phương vào thiết kế kiến trúc. Và! chúng tôi cũng mong rằng, từ những trải nghiệm rất cụ thể này, Ông sẽ tiếp tục hoạch định để mỗi công trình ngày càng hoàn thiện hơn, ngày một nâng cao giá trị thẩm mỹ và công năng sử dụng của công tình kiến trúc, để chúng luôn bền vững cùng thời gian như Ông vẫn hằng mong muốn.