Dự án đại lộ cảnh quan sông Hồng: Bài toán khó nhất là con người

Trong các cuộc thảo luận về dự án Đại lộ cảnh quan sông Hồng, người ta thường nhắc đến những con số hàng chục tỷ USD, những bản quy hoạch tầm cỡ khu vực, hay các bài toán phức tạp về chỉnh trị dòng chảy và kịch bản vận hành liên hồ chứa trong thế kỷ XXI.

Tất cả đều quan trọng, thậm chí mang tính sống còn đối với an toàn thoát lũ của Thủ đô. Nhưng thách thức lớn nhất của dự án lại không nằm ở kỹ thuật hay nguồn vốn, mà nằm ở con người - những cộng đồng đã gắn bó qua nhiều thế hệ với đôi bờ sông Hồng.

Bởi lẽ, trị thủy có thể giải bằng khoa học và công nghệ, nhưng phát triển bền vững chỉ có thể thành công khi có sự đồng thuận xã hội. Khoảng hơn 200.000 cư dân đang sinh sống dọc hai bờ sông không chỉ cần một phương án di dời, mà cần một câu trả lời rõ ràng: họ sẽ đi đâu, sống bằng gì, và liệu có được hưởng lợi công bằng từ chính sự đổi thay của mảnh đất mình đang gắn bó?

Đó mới là phép thử thực sự - không chỉ cho một dự án hạ tầng, mà cho năng lực quản trị phát triển của cả một đô thị đang bước vào giai đoạn chuyển mình lịch sử.
Cuộc tái cấu trúc lớn nhất và bài toán liên kết vùng

Việc xác định sông Hồng là "trục xương sống" của Thủ đô đánh dấu một sự chuyển đổi tư duy mang tính lịch sử: từ chỗ coi dòng sông như một hành lang phòng chống lũ đơn thuần sang coi đây là tài sản chiến lược cho sự phát triển dài hạn.
Nhưng việc quy hoạch đại lộ này không thể đứng độc lập mà phải đặt trong tính hệ thống của quy hoạch tài nguyên nước quốc gia. Sự thay đổi dòng chảy, bùn cát hay việc xây dựng các công trình chỉnh trị tại đây sẽ tác động trực tiếp đến chế độ thủy văn của cả vùng hạ du. Nếu giải quyết tốt bài toán tổng thể này, đây sẽ là cuộc tái cấu trúc không gian đô thị lớn nhất kể từ năm 2008.

Hà Nội có cơ hội hình thành một không gian sinh thái, văn hóa và kinh tế mới, tương tự sông Seine của Paris hay sông Thames của London. Nhưng kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, quy hoạch ven sông thành công không được đo bằng số lượng cao ốc, mà bằng khả năng dung hòa giữa phát triển kinh tế, hành lang thoát lũ và quyền lợi của cộng đồng hiện hữu.

Bài học từ Thượng Hải: Thành phố không phải là tờ giấy trắng

Thượng Hải từng được coi là hình mẫu của phát triển đô thị thần tốc với mô hình Phố Đông. Hàng loạt khu dân cư cũ bị giải tỏa, quỹ đất được chuyển đổi sang mục đích thương mại để lấy nguồn lực hạ tầng.

Nhưng sau những tòa tháp hào nhoáng, thành phố này đã phải trả giá bằng sự đứt gãy cộng đồng và khoảng cách ngày càng lớn giữa người hưởng lợi và người phải hy sinh. Từ năm 2021, Trung Quốc đã phải từ bỏ tư duy "đại phá đại kiến", chuyển sang bảo tồn cộng đồng và cải tạo mềm.

Bài học ấy nhắc nhở rằng một thành phố không phải là một tờ giấy trắng để vẽ lại từ đầu. Thành phố trước hết là nơi con người sinh sống, là ký ức và những lớp văn hóa được tích tụ qua nhiều thế hệ.

Kỹ thuật rất khó, nhưng quản trị phát triển còn khó hơn

Không gian bãi sông Hồng trước hết và bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt hành lang thoát lũ và kịch bản vận hành các hồ chứa thượng nguồn. Bài toán kỹ thuật rất phức tạp, nguồn vốn cũng rất lớn.

Nhưng theo kinh nghiệm quốc tế, nhiều dự án quy mô lớn thất bại không phải vì thiếu công nghệ mà vì không giải quyết được bài toán đồng thuận xã hội. Trị thủy có thể tính toán bằng các mô hình thủy lực học – chỉnh trị sông và nguồn lực tài chính, nhưng lòng dân thì không thể mua được bằng tiền. Đằng sau những bản vẽ quy hoạch là cuộc sống của hàng trăm nghìn con người.

Cần công cụ thể chế giải bài toán "chênh lệch địa tô"

Đối với hơn 20 vạn cư dân vùng ven sông, đất không chỉ là tài sản quy đổi thành tiền, mà là kế sinh nhai và mạng lưới xã hội. Theo quy định hiện hành, người dân có thể được bồi thường thỏa đáng theo luật. Nhưng thực tế, điều khiến nhiều người trăn trở là cảm giác phần giá trị gia tăng khổng lồ của đất đai sau chuyển đổi (chênh lệch địa tô) lại thuộc về những chủ thể khác.

Người dân nhận tiền đền bù, nhưng chỉ vài năm sau, trên chính mảnh đất ấy xuất hiện những khu đô thị có giá trị tăng gấp nhiều lần. Để giải quyết sự bất công này, không thể chỉ dựa vào bảng giá đất bồi thường. Nhà nước cần những công cụ thể chế đột phá như thu hồi giá trị gia tăng từ đất (Land Value Capture).

Khi quy hoạch và đấu giá quỹ đất mới, nguồn thu khổng lồ này phải được dùng để quay lại phục vụ chi phí tái thiết, đầu tư hạ tầng và sinh kế cho chính những người đã nhường đất.

Chuyển đổi sinh kế: Để người dân là cổ đông của sự phát triển

Giữ lại một bãi ngô hay vườn đào nguyên bản giữa một đại lộ cảnh quan hiện đại là điều khó khả thi trong dài hạn. Tuy nhiên, giải pháp không phải là "xóa trắng" hay đẩy cộng đồng ra ngoài, mà là hỗ trợ họ chuyển đổi mô hình sinh kế

Một người trồng đào Nhật Tân có thể không chỉ làm nông nghiệp đơn thuần, mà chuyển sang làm dịch vụ du lịch sinh thái, nông nghiệp công nghệ cao gắn với cảnh quan đô thị ven sông.

Tái định cư không chỉ là bố trí nơi ở, mà cộng đồng ven sông phải trở thành những "cổ đông" thực sự của quá trình chuyển đổi, được hưởng lợi từ hệ sinh thái kinh tế mới. Nhiều làng cổ, làng nghề cần được bảo tồn thích ứng để gìn giữ ký ức văn hóa của vùng đất nghìn năm văn hiến.

Lời kết

Đồng thuận xã hội là nền móng sâu xa nhất của mọi công trình lớn. Người dân cần được tham gia phản biện ngay từ giai đoạn lập quy hoạch, bởi họ là những người hiểu rõ nhất về lịch sử ngập lụt, văn hóa và môi trường tại địa phương.

Đại lộ cảnh quan sông Hồng có thể làm thay đổi diện mạo Hà Nội trong thế kỷ XXI.

Nhưng điều quyết định giá trị lịch sử của dự án không nằm ở chiều dài những con đường hay số lượng bất động sản. Một thế kỷ sau, điều con cháu chúng ta đánh giá là liệu thế hệ hôm nay có đủ trí tuệ để quản trị sự phát triển, bảo đảm an toàn trị thủy mà không đánh mất con người, không đánh mất bản sắc của Thăng Long - Hà Nội hay không.

Một thành phố có thể giàu lên nhờ đất đai, nhưng chỉ có thể trở nên vĩ đại khi sự phát triển ấy mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho chính những con người đã làm nên nó.