Thời đại AI và mô hình kinh tế mới

Từ góc nhìn đó, tác phẩm “Con đường tương lai” của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn không dừng lại ở một công trình tư tưởng, mà đã mở ra cách tiếp cận đột phá về mô hình kinh tế thời đại AI. Ở đó, động lực tăng trưởng không còn bó hẹp trong vốn, tài nguyên hay lao động truyền thống. Thay vào đó, một hệ giá trị mới được định hình dựa trên tri thức, dữ liệu, niềm tin, tính cộng đồng và năng lực cộng sinh giữa con người với công nghệ.

Cuốn sách “Con đường tương lai” được đại diện của nhà văn Nguyễn Xuân Tuấn giới thiệu tới Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tại Hội Báo toàn quốc 2026.

Trong thời đại hiện nay, các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đã phát triển nhiều hệ thống trí tuệ nhân tạo như ChatGPT, Gemini, Claude…

Chúng là các ứng dụng vận hành trên nền tảng Mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Nếu ví LLM như “bộ não” với khả năng phân tích, dịch thuật và hỗ trợ ra quyết định, thì một bộ não thôi chưa thể tạo nên một cơ thể hoàn chỉnh.

Để AI thực sự bước vào đời sống, nó cần một hệ sinh thái đồng bộ. Khi đó, dữ liệu đóng vai trò là “mạch máu”, còn phần mềm, giao diện, cảm biến và hệ thống tự động hóa chính là “tai, mắt, tay, chân”. Sự kết hợp này giúp AI không chỉ tư duy, mà còn biết quan sát, giao tiếp và trực tiếp giải quyết các bài toán cụ thể cho từng doanh nghiệp, tổ chức và quốc gia.

Đại diện của nhà văn Nguyễn Xuân Tuấn trao cuốn sách “Con đường tương lai” bản tiếng Anh tặng bạn bè quốc tế.

Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam khó có thể tự phát triển các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) cốt lõi quy mô tương đương với các tập đoàn công nghệ toàn cầu trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, bài toán chiến lược không nằm ở việc tự chế tạo toàn bộ "bộ não" AI ngay lập tức, mà là năng lực tận dụng các nền tảng sẵn có để xây dựng "cơ thể" AI cho riêng mình. "Cơ thể" đó phải sở hữu dữ liệu, công cụ, quy trình và hạ tầng nội địa, vận hành tương thích với văn hóa, pháp luật, thị trường, năng lực quản lý và mục tiêu phát triển của Việt Nam.

Đây chính là dư địa để Việt Nam định hình một mô hình kinh tế AI mang bản sắc riêng. Các tập đoàn đa quốc gia có thể cung cấp công nghệ nền tảng, nhưng mỗi quốc gia, doanh nghiệp phải tự thiết kế giải pháp ứng dụng và cơ chế vận hành phù hợp với thực tiễn. Một hệ thống AI muốn đi vào đời sống bắt buộc phải được “bản địa hóa”.

Từ những gợi mở đó, trong tác phẩm "Con đường tương lai", nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn đã đặt vấn đề về một phương thức quản trị mới: Quản trị quốc gia thông minh bằng AI, quản trị doanh nghiệp bằng AI và tái cấu trúc mô hình kinh tế trên nền tảng dữ liệu, công nghệ và cộng đồng. Hiện thực hóa lý luận này, ông cùng các cộng sự tại Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường bước đầu xây dựng mô hình kinh tế mới dựa trên trí tuệ nhân tạo.

Mô hình này trước hết được cụ thể hóa bằng việc xây dựng hệ thống quản trị bằng AI cho khối doanh nghiệp, hợp tác xã (HTX) và hộ kinh doanh. Theo đó, mỗi đơn vị sẽ sở hữu một hệ thống quản trị chuyên biệt, từ nhân sự, tài chính, rủi ro, vận hành cho đến dòng tiền. Những tác vụ thủ công trước đây như soạn thảo văn bản, lập biên bản họp, tổng hợp báo cáo, xử lý chứng từ, hóa đơn, kê khai thuế... sẽ từng bước được tự động hóa.

Điểm cốt lõi là AI không chỉ thay thế vài thao tác kỹ thuật đơn lẻ, mà tham gia sâu vào toàn bộ quy trình tổ chức, điều phối và kiểm soát. AI giúp nhà lãnh đạo nắm bắt dữ liệu tức thời, hỗ trợ kế toán xử lý chứng từ chính xác, tối ưu hóa tính minh bạch trong vận hành, đồng thời giúp các doanh nghiệp nhỏ tiếp cận phương thức quản trị hiện đại với chi phí tối thiểu.

Mô hình này đặc biệt tương thích với cấu trúc kinh tế Việt Nam – nơi hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tỷ lệ áp đảo. Khi ứng dụng đúng cách, AI giúp các đơn vị này vận hành với bộ máy tinh gọn, giảm bớt sự phụ thuộc vào các nhân sự chuyên môn cồng kềnh. Thông qua hệ thống AI và dữ liệu số, một cá nhân hoặc nhóm nhỏ vẫn có thể kiểm soát toàn diện hoạt động kinh doanh một cách tự động và minh bạch.

Để từng bước hiện thực hóa tầm nhìn này, Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường cùng các doanh nghiệp, HTX đã tham gia xã hội hóa để xây dựng Compay – nền tảng lõi trong hệ thống quản trị doanh nghiệp bằng AI. Compay được thiết kế như một trục chuyển đổi số thống nhất, hỗ trợ quản lý dòng tiền, hóa đơn, chi phí, nhân sự và báo cáo với tính tự động hóa cao.

Khác biệt của Compay không chỉ dừng lại ở chức năng thanh toán hay quản lý dữ liệu thô, mà định hướng trở thành “xương sống số” cho mô hình quản trị AI. Trên nền tảng này, các tác nhân AI được tích hợp để tự động hóa các công việc lặp đi lặp lại từ soạn thảo văn bản, tổng hợp báo cáo kinh doanh, theo dõi chứng từ đến cảnh báo rủi ro tài chính.

Hiện tại, Compay đang được triển khai thí điểm tại khoảng 500 doanh nghiệp, HTX và hộ kinh doanh. Đây là giai đoạn thử nghiệm thực tiễn quan trọng nhằm chuẩn hóa dữ liệu, kiểm chứng mô hình và hoàn thiện quy trình trước khi nhân rộng. từ một nền tảng lõi, Compay kỳ vọng phát triển thành một hệ sinh thái quản trị AI toàn diện. Ở đó, mỗi giao dịch là một dữ liệu kinh tế, mỗi hóa đơn là một bằng chứng về hoạt động thật và mỗi thành viên là một mắt xích không thể tách rời trong mạng lưới kinh tế số.

Nhìn rộng hơn, mô hình này gắn liền với tư tưởng hài hòa trong "Con đường tương lai" về sự phối hợp giữa: Thị trường, Nhà nước và Cộng đồng. Nếu kinh tế truyền thống có “bàn tay vô hình” (thị trường) và “bàn tay hữu hình” (Nhà nước), thì thời đại AI cần thêm “bàn tay cộng đồng” – nơi người dân, tiểu thương, doanh nghiệp nhỏ cùng tham gia kiến tạo giá trị. Một cơ chế phối hợp thông minh sẽ kết nối các chủ thể này thành một hệ sinh thái vận hành minh bạch, bền vững.

Đó chính là tinh thần của mô hình kinh tế mới: Kinh tế không chỉ là mua bán và lợi nhuận, mà còn là tổ chức niềm tin, tổ chức dữ liệu và tổ chức tương lai. Trong kỷ nguyên số, dữ liệu là tài sản, nhưng nó chỉ có giá trị khi được chuẩn hóa, minh bạch để phục vụ con người. Một hộ kinh doanh nhỏ, một tài xế công nghệ, một tiểu thương từng đứng ngoài hệ thống tài chính chính thức, nay nhờ có AI kế toán, AI quản trị và các nền tảng thanh toán minh bạch, họ có thể tự tin bước vào nền kinh tế chính thức, tự xây dựng năng lực tín nhiệm và tiếp cận thị trường lớn hơn.

Tuy nhiên, mô hình kinh tế mới không thể phó mặc cho máy móc. Công nghệ càng phát triển, con người càng phải giữ vai trò trung tâm. Nếu thiếu minh bạch, AI sẽ khuếch đại sai lệch; nếu chỉ chạy theo lợi nhuận, cộng đồng sẽ bị khai thác; nếu quản trị thiếu nhân văn, công nghệ sẽ làm trầm trọng hơn tình trạng bất bình đẳng. Vì vậy, triết lý “Khai mở – Nhân văn – Bền vững” trong "Con đường tương lai" chính là trục đạo lý cho kinh tế số.

Mô hình này hướng tới một nền “kinh tế số nhân văn” – nơi thuật toán đi liền với trách nhiệm, cạnh tranh song hành với cộng tác, và tăng trưởng phải gắn liền với việc nâng cao năng lực tự chủ của từng người dân, từng doanh nghiệp Việt.

Trong hệ sinh thái đó, Nhà nước kiến tạo thể chế và bảo đảm an toàn dữ liệu; doanh nghiệp công nghệ xây dựng nền tảng; hợp tác xã và cộng đồng tổ chức thực hiện; ngân hàng dẫn dòng vốn vào các hoạt động có “dữ liệu thật”; AI đóng vai trò bộ não phân tích, tự động hóa; còn con người giữ quyền kiểm soát cuối cùng, quyết định mục tiêu phát triển và giới hạn đạo đức của công nghệ.

Thông điệp từ Con đường tương lai rất rõ ràng: Tương lai phải được kiến tạo. Trong thời đại AI, quốc gia nào biết tổ chức lại tri thức, dữ liệu và công nghệ sẽ có cơ hội bứt phá. Việt Nam không nhất thiết phải rập khuôn theo lối mòn của các nước công nghiệp đi trước. Chúng ta có thể chọn một lối đi riêng: Lấy con người làm gốc, lấy cộng đồng làm nền, lấy công nghệ làm công cụ, lấy minh bạch làm niềm tin và lấy AI làm động lực tăng tốc.

Nếu làm được điều đó, mô hình kinh tế mới thời AI không chỉ mang lại sự tăng trưởng, mà còn kiến tạo một xã hội hài hòa, nơi những thực thể kinh tế nhỏ bé nhất cũng được trao cơ hội bước vào dòng chảy lớn của thời đại. Đó cũng là đích đến nhân văn mà "Con đường tương lai" hướng tới: Phát triển không chỉ để giàu hơn, mà để con người sống ý nghĩa hơn và quốc gia mạnh mẽ hơn.