Nhìn lại Art.itecture #2: Con người là những “nốt nhạc cảm xúc” trong không gian

Sáng ngày  04/4/2026, chương trình Art.itecture #2 -Xây dựng cảm xúc: Cách âm nhạc và kiến trúc định hình trải nghiệm của con người - nhằm khám phá sự “xúc chạm” giữa kiến trúc và âm nhạc giao hưởng đã diễn ra trọn vẹn và kéo dài hơn dự định.

Chương trình được tổ chức kết hợp giữa phần diễn giải/giới thiệu và biểu diễn âm nhạc giao hưởng trực tiếp, mang đến một trải nghiệm đa giác quan độc đáo, truyền cảm hứng và giàu năng lượng giữa kiến trúc và âm nhạc, thu hút sự tham gia của đông đảo kiến trúc sư, nghệ sĩ, sinh viên và những người quan tâm đến sáng tạo liên ngành.

Chương trình Art.itecture #2 mang đến hành trình trải nghiệm đa giác quan độc đáo giữa kiến trúc và âm nhạc.

Trong vòng gần bốn giờ đồng hồ, 700 khán giả có mặt tại khán phòng lớn của Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam đã cảm nhận sự bao trùm của những cung bậc âm thanh và những liên tưởng trí tuệ trải theo chiều dài của lịch sử âm nhạc hòa lẫn với câu chuyện về kiến trúc.

Mở đầu chương trình, người điều phối - kiến trúc sư Nghiêm Đình Toàn nêu rõ cách tiếp cận khác biệt của chương trình: thay vì để kiến trúc sư nói về kiến trúc, Art.itecture lựa chọn “lùi lại”, để các lĩnh vực nghệ thuật khác – trong trường hợp này là âm nhạc giao hưởng – cất lên cách hiểu của riêng mình về kiến trúc.

Trong phần phát biểu dẫn nhập, người khởi xướng chương trình, kiến trúc sư Hoàng Vũ Lân gợi mở một câu hỏi giàu tính triết học: kiến trúc hay âm nhạc xuất hiện trước trong lịch sử nhân loại? Theo anh, câu trả lời không nằm ở việc phân định thứ tự, mà ở cách mỗi lĩnh vực gắn với những khía cạnh khác nhau, đem lại những trải nghiệm và cảm xúc phong phú.  Anh cũng nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh các ngành nghề ngày càng chuyên biệt, kiến trúc dường như đã dần rời xa bản chất liên ngành vốn có, vốn là để phục vụ con người. Anh cho rằng kiến trúc chính là “nghệ thuật đục đẽo không gian để tạo ra cảm xúc”, đồng thời kêu gọi một cách tiếp cận rộng mở hơn, nơi kiến trúc được đặt trong mối liên hệ với các lĩnh vực sáng tạo khác.

Kiến trúc sư Hoàng Vũ Lân nhấn mạnh tầm quan trọng của cách tiếp cận liên ngành trong sáng tạo kiến trúc.

60 giây vô tận

Linh hồn của chương trình, Nhạc trưởng, Giám đốc Âm nhạc Dàn nhạc giao hưởng Mặt trời (SSO) Olivier Ochanine đã mở ra một cách tiếp cận mới mẻ về mối quan hệ giữa âm nhạc và kiến trúc. Không bắt đầu bằng lời nói, sự kiện mở ra bằng 60 giây im lặng trong bóng tối hoàn toàn.

Trong khoảng lặng này, người tham dự được mời gọi lắng nghe những âm thanh rất nhỏ – nhịp tim, hơi thở, tiếng bước chân của ai đó. Vì thế 60 giây không chỉ là sự yên lặng, mà trở thành một trải nghiệm về sự rõ ràng giữa một thế giới ồn ào. Ở một khía cạnh khác, trải nghiệm này khuyến khích người nghe hướng sự chú ý từ bên ngoài vào bên trong để quan sát bản thân mình.

Từ trải nghiệm này, Olivier Ochanine đặt ra một câu hỏi: “Liệu chúng ta có đang ngồi bên trong một bản nhạc?”

Theo anh, nếu kiến trúc thiết kế cách con người di chuyển trong không gian, thì âm nhạc thiết kế cách con người di chuyển trong thời gian. Tuy nhiên, điểm gặp gỡ của hai lĩnh vực nằm ở việc cùng kiến tạo trải nghiệm và cảm xúc.

Nhạc trưởng Olivier Ochanine và dàn nhạc SSO dẫn dắt khán giả lần lượt qua các thời kỳ âm nhạc từ phục hưng, baroque, cổ điển, lãng mạn, hiện đại, cho đến ngày nay. Điều thú vị nhất trên hành trình này là cách anh đặt các nhà soạn nhạc tiêu biểu bên cạnh các kiến trúc sư đại diện của từng thời kỳ, cho thấy sự tương đồng trong nội dung tư tưởng biểu đạt của các nhà soạn nhạc và kiến trúc sư, dần dần chuyển từ mục tiêu ngưỡng vọng mang tính tôn giáo chuyển sang thể hiện những gì rất con người, tối giản và cốt lõi hơn trước, tuy rằng họ thuộc về hai lĩnh vực với các chất liệu và hình thức hoàn toàn khác nhau. Sự dẫn dắt này chứng minh cho quan điểm mà anh chia sẻ: kiến trúc, triết học, nghệ thuật, âm nhạc v.vv… cùng đi qua các thời kỳ phát triển, không riêng rẽ mà thay đổi cùng nhau, là bởi vì chúng ta cùng đứng trước các câu hỏi chung của con người.

Bằng phương cách diễn giải và biểu diễn các trích đoạn, Olivier Ochanine “giải phẫu” cấu trúc và mổ xẻ cách xây dựng các bản nhạc tiêu biểu của các nhà soạn nhạc và so sánh với kiến trúc ở nhiều khía cạnh. Anh sử dụng những từ ngữ dễ dàng liên hệ qua lại giữa hai lĩnh vực, chẳng hạn như phần trình diễn bản giao hưởng số 40 của nhà soạn nhạc Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) được Olivier Ochanine sử dụng để minh họa cho cách một bản nhạc được xây dựng từ nền móng và được phát triển lên ra sao dựa trên sự kết hợp giữa nhóm nhạc cụ khác nhau. Anh cũng dùng đến các từ như ánh sáng hay mặt tiền của công trình để mô tả vai trò của nhạc cụ hơi bộ gỗ, hay âm thanh của kèn cor Pháp được anh mô tả như một hệ thống trụ đỡ vô hình.

Không gian kiến trúc chính là nhạc cụ

Một trong những điểm nhấn của chương trình là khi Olivier Ochanine mở rộng cách nhìn về vai trò hòa nhập của kiến trúc trong âm nhạc. Anh đưa khán giả trở về cuối thế kỷ 16, với nhà soạn nhạc Giovanni Gabrieli tại Vương cung Thánh đường St Mark (Venice). Kiến trúc nhà thờ St Mark có hệ mái vòm đặc trưng đã trở thành một “nhạc cụ” định hình cách âm thanh lan tỏa và di chuyển trong không gian. Anh cho biết Gabrieli sáng tác bản nhạc dành riêng cho không gian kiến trúc của nhà thờ St Mark với các nhóm nhạc công được bố trí ở các khu vực khác nhau.

Hành trình âm nhạc xuyên suốt các thời kỳ lịch sử mang đến cho khán giả những cảm nhận đa chiều về kiến trúc.

Điều đó được tái hiện phần nào ngay tại không gian Học viện Âm nhạc quốc gia ngay trước mắt khán giả. Trong phần trình diễn, các nhạc công được bố trí ở nhiều vị trí khác nhau trong khán phòng, khiến âm thanh không chỉ phát ra từ sân khấu mà di chuyển qua hai bên, trên và dưới, đằng trước và đằng sau, tạo nên một trải nghiệm bao trùm, kích thích toàn bộ cảm giác và trí tưởng tượng của người nghe. Olivier Ochanine lưu ý người tham gia hãy “lắng nghe” bằng mọi giác quan: tai nghe, mắt nhìn, những chuyển động vật lý của cơ thể trong không gian. “Đó không chỉ là âm nhạc, mà là kiến trúc được thể hiện bằng âm thanh,” anh nhấn mạnh.

Các cặp đôi “nhà soạn nhạc - kiến trúc sư” và tư tưởng biểu đạt

Olivier Ochanine đặt hai người sáng tạo cùng thời cạnh nhau, nhà soạn nhạc Johann Sebastian Bach (1685-1750) và kiến trúc sư Christopher Wren (1632–1723). Anh cho biết kiến trúc sư Wren khi thiết kế nhà thờ St Paul tại London đã nghĩ đến cách mọi thứ liên kết với nhau như một hệ thống. Và khi người ta trải nghiệm kiến trúc của St Paul, người ta không đặt câu hỏi về nó, bởi nó trở nên rất liền mạch và dường như không thể tồn tại theo bất kỳ cách nào khác. Còn đối với Bach, cấu trúc không gian mà nhà soạn nhạc này tạo ra trở nên trừu tượng. Không còn thấy được “tường”, “cột” hay “vòm”, nhưng cấu trúc vẫn hiện hữu — trong cách các giai điệu tương tác, đan xen và nâng đỡ lẫn nhau. Âm nhạc của Bach được ví như một bản vẽ kiến trúc vô hình, nơi trật tự và tỷ lệ không cần nhìn thấy nhưng vẫn được cảm nhận. Những chuẩn mực như “tỷ lệ vàng” (the golden ratio) không nhất thiết được chỉ ra, nhưng lại hiện diện như một trực giác thẩm mỹ mà người nghe có thể nhận ra.

Olivier Ochanine tiếp tục với sự so sánh giữa Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) và kiến trúc sư thời Phục hưng Andrea Palladio (1508-1580). Âm nhạc của Mozart mang tính đối xứng và thanh lịch, nơi mỗi câu nhạc như một cuộc đối thoại hoàn chỉnh giữa “câu hỏi” và “câu trả lời”. Anh ví von sự cân bằng đẹp đẽ trong âm nhạc của Mozart với sự hài hòa đối xứng của phong cách kiến trúc Palladian do kiến trúc sư Andrea Palladio tạo ra.

Và rồi sự cân bằng đó đã bị phá vỡ ở phần diễn giải tiếp theo. Olivier Ochanine làm người xem “bất ngờ” một cách đầy thú vị khi dàn nhạc SSO biểu diễn trích đoạn bản giao hưởng “Ngạc nhiên” của Franz Joseph Haydn (1732-1809). Sau những nốt nhạc dịu dàng êm ái, khoảnh khắc gây sốc đột ngột hiện ra khi nốt cuối được chơi dưới ký hiệu fortissimo (thuật ngữ âm nhạc chỉ cường độ rất mạnh) vang lên. Bản giao hưởng “Ngạc nhiên” đã cho thấy cách cảm xúc có thể được tạo ra không phải bằng sự phức tạp, mà bằng việc phá vỡ kỳ vọng về những gì quen thuộc, tạo ra sự tương phản mạnh mẽ giữa một giai điệu nhẹ nhàng dìu dặt với một nốt kết thúc mạnh dạn. Điều này tương đồng với cách kiến trúc sư Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) lấy những gì cân bằng và làm nó trở nên kịch tính, tuy rằng kiến trúc sư Bernini tạo ra những hình khối kịch tính từ chất liệu đá, còn Haydn làm việc với âm nhạc.

Yếu tố trung tâm: con người và cảm xúc

Phần sau của chương trình, Olivier Ochanine chứng tỏ rằng việc bộc lộ cảm xúc con người trở thành mối quan tâm của âm nhạc và kiến trúc. Anh dẫn ra trường hợp nhà soạn nhạc Ludwig van Beethoven (1770-1827) người đánh dấu âm nhạc bước vào một giai đoạn mới từ cổ điển chuyển sang lãng mạn, âm nhạc dần trở thành phương tiện biểu đạt nội tâm. Từ bốn nốt nhạc, ông đã xây dựng nên Bản giao hưởng số 5 đầy tính con người. Sự lặp lại của nốt nhạc tạo ra sự căng thẳng tâm l‎ý ám ảnh và thu hút sự chú ý đến mức người ta không thể rời đi. Đặt bên cạnh Beethoven, là những phát triển trong kiến trúc của Étienne-Louis Boullée - kiến trúc sư Pháp cuối thế kỷ 18. Ông đã lược bỏ những yếu tố “trang trí” mà tập trung vào những yếu tố cốt lõi đến mức tối giản. Ông nổi tiếng với các bản thiết kế truyền cảm hứng có hình một khối cầu đơn giản khổng lồ tạo cảm xúc mạnh.

Nhạc trưởng Olivier Ochanine dẫn dắt khán giả hướng sự chú ý vào bên trong để lắng nghe chính mình.

Một trong những khoảnh khắc đáng chú ý của chương trình là phần trình diễn cùng một đoạn  nhạc buồn Adagio for Strings của Samuel Barber (1910–1981) nhưng theo hai cách. Olivier Ochanine đặt vấn đề: “Nếu tôi cho quý vị xem một bản nhạc, quý vị chỉ thấy nốt nhạc, kí hiệu, không thấy cảm xúc vui buồn trong đó. Giấy và nốt nhạc, sắc thái, trường độ, các chỉ dẫn, kí hiệu, chúng không biết khóc, nhưng chính những nhạc công khóc lên âm nhạc qua những nhạc cụ mà họ chơi”.

Các nhạc công SSO đã cho người nghe trải nghiệm một phiên bản “đúng” nhạc nhưng gần như vô cảm, và một phiên bản rất giàu biểu cảm. Sự khác biệt đã cho thấy một yếu tố then chốt: âm nhạc không tồn tại trên bản nhạc. Nó chỉ thực sự “sống” khi được người biểu diễn thổi vào cảm xúc. Cảm xúc nằm trong cách con người diễn giải và truyền tải nó.

“Trong kiến trúc, công trình vẫn đứng đó dù bạn có cảm xúc hay không. Còn âm nhạc thì khác, nó phải được thổi vào đó sự sống. Âm nhạc không là âm nhạc nếu không có ai cho nó sự sống. Và mỗi một lần biểu diễn là một lần âm nhạc được kích hoạt. Không gian kích hoạt âm thanh. Âm thanh kích hoạt chúng ta, và chúng ta kích hoạt cảm xúc”, nhạc trưởng Olivier Ochanine nhấn mạnh.

Từ cái đẹp đến cái thật

Olivier Ochanine tiếp tục chỉ ra sự phát triển của các tư tưởng biểu đạt trong kiến trúc và âm nhạc. Bước sang thế kỷ 20, câu hỏi không còn là “cái gì đẹp” mà là “cái gì thật”. Trong kiến trúc, kiến trúc sư bậc thầy Le Corbusier loại bỏ trang trí để lộ ra cấu trúc thuần túy. Trong âm nhạc, Béla Bartók tìm đến nhịp điệu, năng lượng và những hình thức không đối xứng lấy cảm hứng từ âm nhạc dân gian. Âm nhạc trở nên thô, trực tiếp, mang tính cơ thể, ít có sự sắp xếp hơn - phản ánh cách con người thực sự nói, di chuyển và sống, thay vì một trật tự lý tưởng hóa.

Olivier Ochanine dẫn ra một ví dụ tiêu biểu về tác phẩm Bốn phút ba mươi ba giây của nhà soạn nhạc John Cage (1912-1992) và đặt nó cạnh kiến trúc của Tadao Ando (sinh năm 1941). Tác phẩm 4’33’’ mở ra khả năng rằng im lặng không phải là vắng âm thanh, mà là những âm thanh chưa được lắng nghe. Ý niệm này tương đồng với kiến trúc của Tadao Ando, nơi ánh sáng, khoảng trống và sự tĩnh lặng trở thành vật liệu chính, chỉ cần người ta đủ “tĩnh” để nhận ra.

Âm nhạc chính là không gian

Phần kết của chương trình quay trở lại với một trải nghiệm cá nhân của nhạc trưởng Olivier Ochanine Ochanine tại Carnegie Hall khi anh biểu diễn cùng Dàn nhạc giao hưởng Philippines vào năm 2016. Anh chia sẻ:

“Nhiều năm, tôi tưởng rằng âm nhạc là các nốt nhạc, là sự biểu diễn… Nhưng dần dà, tôi nghĩ rằng âm nhạc chính là không gian”

Ở Carnegie Hall, âm thanh không chỉ lan đi, mà “nở ra”, bao quanh, phản hồi lại người biểu diễn và người nghe. Tại đây, mối quan hệ giữa âm thanh, không gian, người nghe và người biểu diễn  trở nên rõ ràng: âm nhạc tồn tại trong sự tương tác qua lại giữa các yếu tố này.

Nhạc trưởng Olivier Ochanine chia sẻ: “Kiến trúc không phải là cái vỏ chứa đựng âm nhạc. Kiến trúc là “cộng sự” của âm nhạc. Đó là lý do tại sao chúng ta quan tâm đến không gian khán phòng, đến âm học, quan tâm đến địa điểm diễn ra âm nhạc. Bởi vì một không gian tuyệt vời không chỉ cho phép bạn nghe nhạc, nó cho phép bạn cảm thấy điều gì lớn lao hơn cả bản thân mình”.

“Quay trở lại câu hỏi nêu ra từ đầu chương trình: Có phải chúng ta đang ở trong một bản nhạc không? Tôi tin là có!”. Olivier Ochanine khẳng định chắc nịch.

Phần trình diễn và thể hiện của Art.itecture #2 khép lại bằng hai bản hành khúc vui tươi của nhà soạn nhạc John Philip Sousa, và bản dân ca Việt Nam “Trống Cơm” được trình diễn bằng nhạc cụ giao hưởng phương Tây. Chương trình không chỉ là một buổi biểu diễn, mà là một trải nghiệm nhận thức và cảm giác, nơi toàn bộ các giác quan và bộ não được kích hoạt đồng thời.

Trước hết, chúng ta phải là con người

Phần trao đổi hỏi đáp với khán giả cuối chương trình tiếp tục mở rộng các vấn đề về mối quan hệ giữa kiến trúc, âm nhạc và công nghệ. Từ câu chuyện về âm học và chất lượng âm thanh trong các nhà hát, đến vai trò của công nghệ trong việc cải thiện không gian biểu diễn, các câu hỏi đều xoay quanh một thực tế: trải nghiệm âm nhạc không thể tách rời khỏi không gian, và máy móc công nghệ không thể thay thế một không gian tuyệt vời và những trải nghiệm nhạc sống.

Phần thảo luận cuối chương trình giúp khán giả hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa kiến trúc và âm nhạc.

Trả lời câu hỏi về việc kiến trúc nên “hỗ trợ” hay “thách thức” con người, Olivier Ochanine cho rằng cả hai đều cần thiết, nhưng trước hết kiến trúc phải tạo điều kiện để trải nghiệm diễn ra trọn vẹn. Anh cũng nhấn mạnh rằng công nghệ không thể thay thế một thiết kế tồi, mà chỉ có thể hỗ trợ ở mức độ nhất định.

Người khởi xướng chương trình, kiến trúc sư Hoàng Vũ Lân kết lại sự kiện bằng một thông điệp giản dị mà sâu sắc: “Trong thời đại hiện nay, khi mọi thứ trở nên quá nhanh và quá máy móc, nếu muốn âm nhạc và kiến trúc định hình trải nghiệm của chúng ta, trước hết chúng ta phải là con người – phải duy trì sự tiếp xúc giữa người với người, phải rung động.

Art.itecture #2 đã khép lại trọn vẹn, và chặng tiếp theo trên hành trình của chuỗi Art.itecture sẽ mở ra. Art.itecture #3 - cuộc gặp gỡ giữa kiến trúc và bộ môn nghệ thuật tiếp theo sẽ được chia sẻ với người quan tâm theo dõi vào mùa hè 2026.