Lật lại một trang sử dưới góc nhìn báo chí từ bên kia chiến tuyến

Halberstam không phải là một sử gia. Ông là một nhà báo, một người chứng kiến, một người ghi lại câu chuyện chiến tranh bằng trực giác, bằng cảm xúc, bằng sự day dứt của một người Mỹ thấu hiểu bi kịch không chỉ của người Việt mà cả dân tộc ông đang đại diện. Ông có mặt tại miền Nam Việt Nam từ tháng 10/1963 đến tháng 12/1964, đúng thời điểm chế độ Ngô Đình Diệm đi vào khủng hoảng toàn diện và sụp đổ. Tác phẩm của ông không chỉ thuật lại những biến cố chính trị, quân sự mà còn ghi lại bức tranh xã hội và văn hoá miền Nam dưới thời Diệm - một chính thể bị thao túng bởi chủ nghĩa gia đình trị, phản dân chủ và đầy bất ổn.

Dưới góc nhìn của một người làm báo, Halberstam không che giấu sự bối rối, thậm chí thất vọng trước cách mà giới chức Mỹ đã tô vẽ cho cuộc chiến này. Nhưng điều khiến cuốn sách vượt lên khỏi vai trò một bản ghi chép, chính là ở chỗ: Nó phản ánh bản lĩnh đạo đức của báo chí, thứ đạo đức vượt qua cả biên giới chính trị và quyền lực. Ông viết bằng nỗi bất an, bằng câu hỏi về danh dự và trách nhiệm của một quốc gia khi can thiệp vào vận mệnh của một dân tộc khác. Cuốn sách đầy ắp chi tiết, nhưng không lạnh lùng. Nó là một tài liệu sống động, nơi ngôn ngữ báo chí hòa quyện với giọng điệu suy tư của một người đã chạm tay vào sự thật, dù sự thật đó khiến chính ông tổn thương.

Không ít lần Halberstam thẳng thắn chỉ ra những phi lý trong cách điều hành chiến tranh của Washington và sự thối nát từ bên trong của chế độ Ngô Đình Diệm. Nhưng ông cũng không tô hồng lực lượng cách mạng, điều khiến cuốn sách trở nên đáng tin cậy như một bản phản ánh trung thực từ một bên thứ ba, người vừa trong cuộc vừa đủ khoảng cách để nhìn nhận. Ẩn sâu trong mỗi dòng chữ là sự hoài nghi về sức mạnh cưỡng chế của bạo lực, là khát vọng về một trật tự chính trị nhân văn hơn. Có thể nói, đây là một tác phẩm báo chí mang tinh thần văn hóa phản tư rõ nét, nơi mà chiến tranh không chỉ là vũ khí và chính sách, mà còn là bi kịch của niềm tin và phẩm giá con người.

Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật - trong hành trình ngày càng đổi mới cách tiếp cận độc giả, đã quyết định phát hành bản dịch tiếng Việt của tác phẩm này, như một đóng góp quý giá cho đời sống học thuật và văn hóa đọc nước nhà. Không phải để cổ vũ cho một góc nhìn đối lập, mà là để khẳng định rằng: Sự thật luôn có nhiều lớp lang và nhìn nhận khách quan, đa chiều là dấu hiệu của một xã hội trưởng thành. Nhân kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, việc giới thiệu một cuốn sách cũng là cách nhắc nhớ rằng: Tự do, độc lập và dân chủ là thành quả không dễ dàng, và đã từng phải giành lấy trong một thế giới đầy rối ren, nghi kỵ và can thiệp.

Không chỉ là một cuốn sách lịch sử báo chí, “Quá trình phát triển và sụp đổ của chế độ Ngô Đình Diệm - Ngập giữa vũng lầy” còn là một tác phẩm văn hóa quan trọng, giúp chúng ta hiểu thêm không chỉ về chiến tranh Việt Nam, mà còn về cách mà con người, dù ở đâu vẫn luôn phải đối diện với những giới hạn đạo đức, sự thật và trách nhiệm của chính mình. Đó là lý do cuốn sách này cần được đọc, và được suy ngẫm, không chỉ trong Tháng Tám hay Tháng Chín, mà trong bất kỳ mùa nào của lịch sử.