Bảo tàng Tiền tệ Việt Nam – nơi những "đồng xu" kể chuyện lịch sử

Nơi lưu giữ “núi tiền” của ký ức dân tộc

Cánh cửa mở ra, trước mắt là một “núi tiền” đúng nghĩa. Tiền xu cổ xếp đầy trong lu, khạp, ché, mâm; những xâu tiền khoanh tròn thành từng vòng lớn; những khối kim loại han gỉ dính chặt vào nhau qua hàng trăm năm lịch sử. Chủ nhân của kho báu ấy là ông Nguyễn Ngọc Khôi – người sở hữu hàng tạ tiền kim loại cổ của các triều đại Việt Nam..

Ông Nguyễn Ngọc Khôi chậm rãi nâng trên tay từng đồng tiền cổ, say sưa giới thiệu với TS Nguyễn Anh Tuấn – giảng viên Viện Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh – về niên hiệu, triều đại và câu chuyện lịch sử ẩn sau mỗi mặt chữ Hán đã nhuốm màu thời gian.

Có những xâu tiền được xỏ lại, khoanh tròn thành từng vòng lớn, xếp chồng lên nhau tạo thành những khối hình vòm lạ mắt. Lại có những mảng tiền kim loại đã han gỉ, dính chặt vào nhau qua hàng trăm năm, bề mặt sần sùi như bị thời gian “đóng băng”.

Ông Khôi cười sảng khoái, hóm hỉnh nhận mình là “người nhiều tiền nhất Việt Nam” – nhưng đó là tiền cổ. Câu nói nửa đùa nửa thật ấy không chỉ tạo nên không khí gần gũi, mà còn gợi mở cả một hành trình hơn 40 năm lặng lẽ sưu tầm, nghiên cứu và gìn giữ di sản tiền tệ dân tộc. Đằng sau sự dí dỏm là biết bao công sức, tâm huyết và cả những năm tháng rong ruổi tìm kiếm từng đồng xu nhỏ bé, để rồi nâng niu chúng như những mảnh ghép quý giá của lịch sử.

Ý tưởng xây dựng bảo tàng xuất phát từ một trăn trở rất thật. Những năm làm doanh nhân, ông từng tiếp đón nhiều đối tác nước ngoài. Họ mong muốn tìm hiểu lịch sử tiền tệ Việt Nam như một cách khám phá văn hóa và sự phát triển công thương của đất nước. Nhưng khi ấy, chưa có nơi nào lưu giữ đầy đủ, hệ thống tiền tệ các triều đại.

Danh mục ông đặt ra trải dài từ Thái Bình Hưng Bảo (nhà Đinh) – đồng tiền đầu tiên khẳng định chủ quyền độc lập;  Thiên Phúc trấn bảo (Tiền Lê); các loại tiền thời Lý như  Thuận thiên đại bảo, Thiên Cảm nguyên bảo; tiền thời Trần với Nguyên Phong thông bảo, Thiệu Long thông bảo; rồi đến tiền nhà Hồ, Lê sơ, Mạc, Lê Trung Hưng, Tây Sơn và triều Nguyễn với Gia Long thông bảo, Minh Mệnh thông bảo, Tự Đức thông bảo, Bảo Đại thông bảo….

Đồng tiền cổ các thời vua – dấu ấn quyền lực và chủ quyền quốc gia.

Năm 2015, bảo tàng chính thức hình thành. Hơn 4.000 cổ vật trong bộ sưu tập đã được cơ quan chức năng cấp giấy chứng nhận. Mỗi tờ giấy xác nhận không chỉ là cơ sở pháp lý, mà còn là minh chứng cho hành trình sưu tầm đầy tâm huyết.

Đồng tiền cổ qua lăng kính thăng trầm lịch sử

Sinh năm 1953 tại Vĩnh Bảo (Hải Phòng), ông Khôi nhập ngũ năm 1971 và xuất ngũ năm 1978. Trong giai đoạn đất nước còn nhiều khó khăn, ông bươn chải làm kinh tế, dần trở thành doanh nhân. Nhưng song song với hành trình mưu sinh ấy là niềm đam mê âm thầm dành cho những đồng tiền xưa.

Ông Nguyễn Văn Khôi giới thiệu những đồng tiền xu cổ trong bộ sưu tập cá nhân, say sưa kể về lịch sử từng triều đại.

Ông kể, sau ngày đất nước thống nhất, người ta mang về đài, tivi, còn ông chỉ gói ghém những đồng đô la Mỹ, tiền Việt Nam Cộng hòa và tiền xu cổ mua được. Có lần nghe tin tại Thuận Thành (Bắc Ninh) có gia đình sở hữu nhiều tiền cổ quý, ông tìm đến tận nơi. Khi thấy hũ tiền han gỉ vẫn chứa đựng giá trị lịch sử mà mình không đủ tiền mua, ông ngồi năn nỉ cho đến khi được bán lại. “Giá trị của đồng tiền không nằm ở độ mới hay cũ, mà ở giá trị lịch sử nó phản ánh”, ông nói.

Giấy chứng nhận đăng ký di vật, cổ vật là văn bản pháp lý do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cấp cho tổ chức, cá nhân sở hữu hợp pháp di vật, cổ vật theo quy định của Luật Di sản văn hóa.

Quả thật, mỗi đồng tiền trong bộ sưu tập là một lát cắt của thời đại. Đồng tiền thời Đinh còn thô sơ, nhiều tạp chất, nhưng là tuyên ngôn chủ quyền đầu tiên của quốc gia độc lập. Đồng tiền thời Tây Sơn không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn phản ánh khí thế quân sự và khát vọng phục hưng đất nước.

Những đồng tiền quý như Nguyên Phong thông bảo (thời Trần) với nét chữ “đuôi ngựa” đặc trưng, hay Cảnh Thịnh thông bảo đại tiền bằng vàng thời Tây Sơn có thể được định giá tới hàng chục nghìn USD. Nhưng ông Khôi khẳng định, giá thị trường không phải điều ông theo đuổi.

Để hiểu và đọc được từng mặt chữ Hán khắc trên tiền, ông từng theo học chữ Hán tại Đại học Ngoại ngữ Hà Nội. Nhờ đó, ông có thể giải thích cho khách tham quan về niên hiệu, bối cảnh chính trị, kinh tế của từng thời kỳ.

Không gian trưng bày cổ vật không chỉ là nơi sắp đặt hiện vật, mà còn là không gian kể chuyện. Ở đó, ánh sáng, bố cục, chất liệu trưng bày và cả khoảng lặng giữa các hiện vật đều góp phần làm nổi bật chiều sâu lịch sử.

Ông dẫn chứng một câu chuyện thế kỷ XVIII: khi đặc phái viên Công ty Đông Ấn (Pháp) đến Phú Xuân xin lưu hành bạc phương Tây, chúa Nguyễn đồng ý nhưng yêu cầu đóng dấu “thông bảo” như một sự kiểm duyệt chủ quyền. Theo ông, mỗi đồng tiền không chỉ là phương tiện trao đổi mà còn là biểu tượng của quyền lực, của sự tự chủ quốc gia.

Nhiều người hỏi vì sao không bán những đồng tiền có giá trị hàng chục nghìn USD. Ông cười: “Nếu bán thì tôi đã nghèo”.

Cái nghèo mà ông nói không phải nghèo vật chất, mà là nghèo lịch sử, nghèo ký ức. Với ông, tiền cổ không phải món hàng đầu cơ mà là “tư liệu sống” của dân tộc. Nó phản ánh sự thịnh – suy của nền kinh tế, văn hóa, quân sự qua từng triều đại.

Sau hơn bốn thập kỷ miệt mài, từ một người lính trở thành doanh nhân rồi nhà sưu tập, ông Khôi đã dựng nên một “bản đồ lịch sử” bằng kim loại.

Giữa thời đại tiền số và giao dịch điện tử, những đồng xu vuông lỗ nằm im trong tủ kính vẫn lặng lẽ kể chuyện. Chúng kể về khát vọng độc lập, về giao thương mở rộng, về biến động chính trị và cả những thời kỳ hưng thịnh rực rỡ.

Bí mật lớn nhất trong bộ sưu tập tiền cổ ấy không nằm ở giá trị quy đổi bằng USD, mà ở chiều sâu văn hóa và tình yêu lịch sử của một con người dành trọn đời để gìn giữ ký ức dân tộc./.