“Những người lính vẫn đang trở về”: Nỗ lực nhân văn từ Dự án tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh

Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, tổng số liệt sĩ đã hi sinh trong các cuộc kháng chiến tại Việt Nam từ năm 1945 đến 1975 gần 1.200.000 người. Riêng giai đoạn 1954–1975 chiếm tỷ lệ lớn nhất, ước tính khoảng 850.000 đến hơn 1.000.000 chiến sĩ đã ngã xuống trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia. Dù chiến tranh đã lùi xa nhiều thập kỷ, hiện vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt, được coi là mất tích trong chiến đấu. Bên cạnh đó, khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập vào các nghĩa trang nhưng chưa xác định được danh tính và thông tin. Đây vẫn là nỗi đau lớn sau chiến tranh.

Ký Thỏa thuận ghi nhớ giữa Tổ chức Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” và Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ (VNCA) Hoa Kỳ năm 2023.

“Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong Chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI) được kỳ vọng góp phần tích cực vào công việc này. Dự án hiện do Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University – TTU) chủ trì nghiên cứu tài liệu lưu trữ để hỗ trợ nỗ lực tìm kiếm người mất tích. Từ đây, dự án được viết tắt là TTU-VWAI.

Hồ sơ “Chứng tích Chiến tranh” và giá trị tư liệu đặc biệt

TTU-VWAI thông qua việc nghiên cứu và giới thiệu các CDEC (Combined Document Exploitation Center – Trung tâm Khai thác Tài liệu Thu giữ), tạm gọi là “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”, nhằm tìm kiếm thân nhân gia đình liệt sĩ, xác minh các trường hợp mất tích, xác định tọa độ có thể dẫn tới các vị trí mộ phần tiềm năng và hỗ trợ hoàn trả các tài liệu, hiện vật lịch sử cho cựu chiến binh và thân nhân còn sống. Đây không chỉ là nhiệm vụ lịch sử mà còn mang ý nghĩa nhân đạo sâu sắc, góp phần mang lại phẩm giá, sự khép lại và chữa lành cho các gia đình, đồng thời thúc đẩy hợp tác lâu dài và hòa giải giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.

Trong chiến tranh giai đoạn 1954–1975, sau các trận đánh ác liệt, quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thường thu thập thư tay, sổ công tác, nhật ký, giấy tờ tùy thân, giấy chứng nhận khen thưởng và các tài liệu có chữ viết, hình ảnh của các chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc đã hi sinh. Những tài liệu này được gửi về Sài Gòn để chụp ảnh đen trắng, phân tích thông tin và lập báo cáo tổng hợp; sau đó hiện vật gốc bị đốt và tiêu hủy. Từ sau năm 1972, các cuộn phim được quân đội Mỹ mang về nước, hết hạn bảo mật thì chuyển tới lưu trữ quốc gia Mỹ.

Những di vật được chụp ảnh được lưu giữ dưới dạng vi phim (microfilm), sau này được giải mật và Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ số hóa. Hiện bản quyền khối tài liệu số hóa thuộc VNCA, thuộc Viện Hòa bình và Xung đột của Đại học Texas Tech. Tại đây đang lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc thời chiến.

Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Marc E. Knapper, trao trả “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”

năm 2025.

Theo Đại tá, cựu chiến binh, nhà văn Đặng Vương Hưng – người sáng lập và Chủ tịch Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam”, dưới sự lãnh đạo của Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam; Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner; và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ, việc nghiên cứu kho tư liệu quý này đã được tiến hành thầm lặng nhiều năm. Từ những hình ảnh vi phim đen trắng có tiếng Việt, tiếng Anh và chú thích viết tay của nhân viên tình báo quân đội Mỹ, họ đã sắp xếp, biên soạn khoa học, tạo nên hàng trăm nghìn CDEC – “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” với tên người, tên đơn vị, địa chỉ và tọa độ thu giữ cụ thể ở nhiều vùng miền Việt Nam.

CDEC trước hết là Trung tâm Khai thác tài liệu hỗn hợp giữa quân đội Mỹ và quân đội Việt Nam Cộng hòa trong chiến tranh Việt Nam. Mỗi hồ sơ có mã định danh riêng, kèm Log Number – số đăng ký hành chính, tình báo được gán tại thời điểm thu giữ, phản ánh bối cảnh, thời gian và tọa độ cụ thể. Vì vậy, các hồ sơ này cung cấp nhiều thông tin quý cho việc tìm kiếm người mất tích và hài cốt liệt sĩ.

Những người lính vẫn đang trở về

“Những người lính vẫn đang trở về” là chủ đề được lựa chọn cho hoạt động tìm kiếm người mất tích và hài cốt liệt sĩ từ năm 2026, đồng thời dự kiến là tên một bộ sách nhiều tập sẽ ra mắt trong thời gian tới. Tuy nhiên, công việc này thực tế đã được triển khai liên tục, hiệu quả suốt ba năm qua.

Câu chuyện bắt đầu từ năm 2022 khi Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Đình Thái liên lạc với Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng để đề nghị phối hợp tìm kiếm, xác minh nhân chứng lịch sử phía Việt Nam nhằm tiếp nhận và trao trả các “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”. Hai bên đã ký thỏa thuận nguyên tắc để cùng khai thác kho tư liệu chiến tranh vì mục đích nhân văn.

Trong giai đoạn 2023–2025, Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” phối hợp với Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ của Đại học Texas Tech, nhà nghiên cứu Lâm Hồng Tiên cùng một số đối tác và tình nguyện viên đã giới thiệu tóm tắt hàng trăm CDEC trên mạng xã hội Facebook và Tạp chí điện tử “Văn hóa và Phát triển”. Đồng thời, việc tìm kiếm nhân chứng lịch sử – thân nhân liệt sĩ và đồng đội – được tiến hành để trao trả hình ảnh di vật, kỷ vật, bút tích cho hơn 40 đại diện thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh.

Dù không phải hiện vật gốc, các “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” vẫn rất thiêng liêng vì gắn với số phận, cuộc đời những người lính đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Nhiều thân nhân xúc động khi cầm trên tay hồ sơ; có gia đình đặt bản in và USB chứa nội dung hồ sơ lên bàn thờ thắp hương, thậm chí phối hợp chính quyền địa phương tổ chức lễ truy điệu để đón “liệt sĩ đã trở về”.

Theo Đại tá Đặng Vương Hưng, hiện Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ thuộc Đại học Texas Tech sở hữu hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ trung bình khoảng 10 trang. Nếu mỗi ngày giới thiệu một hồ sơ thì cần tới 715 năm mới đăng tải hết. Hy vọng sẽ có thêm nhiều gia đình tìm được di bút, hình ảnh người thân, thậm chí thông tin về phần mộ, tọa độ và nơi chôn cất hài cốt liệt sĩ trên dải đất hình chữ S.

Chung tay để những cuộc trở về tiếp tục

Với người Việt Nam, Tết Nguyên đán mang ý nghĩa thiêng liêng của đoàn tụ gia đình. Dù đi đâu, ai cũng mong trở về quê hương sum vầy; những người đã hi sinh vì đất nước cũng vậy.

Chiến tranh kết thúc hơn nửa thế kỷ, thân xác có thể không còn nhưng linh hồn những người lính vẫn mong được trở về với người thân. Họ trở về qua những địa chỉ trong thư tay, qua trang nhật ký và “trở về trong giấc mơ”.

Nỗ lực này không thể chỉ đến từ TTU và “Trái tim người lính”, mà cần sự hỗ trợ của tất cả người Việt Nam. Những ai còn thân nhân mất tích, dù thuộc bên nào của cuộc chiến, đều có thể liên lạc để cung cấp thông tin, lập danh sách nghiên cứu và đối chiếu với hồ sơ lưu trữ, với hy vọng tìm ra kết quả.

Mong rằng nhiều người sẽ chung tay góp sức để trợ giúp những người lính tiếp tục trở về với gia đình và người thân.