Công viên Phú Thượng Hà Nội - Cần mô hình sinh thái, thích ứng lũ, thuận thiên và bền vững

Quan điểm tiếp cận dự án

Về chủ trương, với định hướng huy động khu vực tư nhân tham gia đầu tư và quản lý công viên nhằm nâng cao hiệu quả khai thác, giảm gánh nặng ngân sách và tăng tính chuyên nghiệp trong vận hành là điều tốt. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng dự án công viên Phú Thượng không chỉ đơn thuần là một dự án cảnh quan đô thị, mà thực chất là một can thiệp trực tiếp vào hành lang thoát lũ của sông Hồng - Một hệ thống sông động, có diễn biến dòng chảy và hình thái rất phức tạp.

Vì vậy, việc đánh giá dự án cần vượt ra ngoài góc nhìn quy hoạch cảnh quan thông thường, để tiếp cận theo tư duy quản lý tổng hợp tài nguyên nước, trong đó ưu tiên hàng đầu là đảm bảo an toàn thoát lũ, ổn định hình thái lòng dẫn và khả năng thích ứng với các biến động tự nhiên của hệ thống sông.

Tác động đến khả năng thoát lũ và chế độ thủy lực

Một trong những vấn đề quan trọng nhất cần được làm rõ là mức độ ảnh hưởng của dự án đến khả năng thoát lũ của sông Hồng. Việc tôn nền, bố trí cây xanh và xây dựng các công trình trong phạm vi bãi sông có thể làm giảm tiết diện dòng chảy hữu hiệu, đồng thời làm tăng hệ số nhám, từ đó dẫn đến hiện tượng dềnh mực nước lũ.

Đặc biệt là tuyến giao thông Đại lộ cảnh quan sông Hồng rộng 54m chưa chỉ rõ cao độ mặt được là bao nhiêu, đây là công trình có kết cấu cứng và chiếm diện tích lớn.

Các tài liệu hiện có chưa cho thấy việc lượng hóa cụ thể các tác động này. Dự án cần cung cấp các kết quả tính toán chi tiết về mức tăng mực nước lũ (tính bằng cm), sự thay đổi vận tốc dòng chảy, cũng như khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn phòng chống lũ hiện hành. Quan trọng hơn, cần chứng minh một cách thuyết phục rằng phương án đề xuất không làm ảnh hưởng đến không gian thoát lũ và không gây gia tăng nguy cơ vượt lũ thiết kế trong mọi kịch bản tính toán, đảm bảo mọi quy định theo Quyết định 257/QĐ-TTg năm 2016 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch phòng chống lũ và quy hoạch đê điều hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình.

Nguy cơ thay đổi phân bố dòng chảy và ảnh hưởng hạ du

Việc can thiệp vào bãi sông, dù dưới hình thức cảnh quan, vẫn có thể dẫn đến thay đổi hướng dòng và phân bố lưu lượng giữa các nhánh sông. Đặc biệt, khu vực Phú Thượng có vị trí nhạy cảm đối với phân lưu dòng chảy về phía hạ du và khu vực sông Đuống.

Do đó, cần làm rõ cơ sở khoa học của việc lựa chọn cao trình nền và bố trí không gian công trình cũng như hướng tuyến, hình thức kết cấu kè bờ khu vực dự án. Các phân tích thủy lực phải chứng minh rằng dự án không làm gia tăng rủi ro cho các khu vực hạ du thông qua việc thay đổi bất lợi về hướng dòng hoặc phân phối lưu lượng.

Tác động đến hình thái lòng dẫn và cân bằng bùn cát

Bãi sông Hồng là khu vực có tính động cao về xói - bồi, trong bối cảnh hiện nay lòng dẫn sông Hồng đang có xu hướng hạ thấp do thiếu hụt nguồn bùn cát từ thượng nguồn. Bất kỳ sự can thiệp nào không được tính toán đầy đủ đều có thể làm thay đổi hướng dòng chính hoặc gây mất cân bằng bùn cát cục bộ.

Bản đồ quy hoạch tổ chức không gian, kiến trúc cảnh quan. 

Dự án cần có đánh giá toàn diện về tác động đến hình thái lòng dẫn, không chỉ trong phạm vi khu vực xây dựng mà còn đối với các đoạn sông lân cận. Đây là điều kiện bắt buộc để đảm bảo tính ổn định lâu dài của hệ thống sông.

Giải quyết xung đột giữa chức năng công viên và vùng trữ lũ

Một thách thức cơ bản của dự án là sự xung đột giữa hai chức năng: bãi sông với vai trò là không gian thoát và trữ lũ tự nhiên, trong khi công viên lại hướng đến khai thác thường xuyên cho các hoạt động đô thị và du lịch.

Cách tiếp cận phù hợp là phát triển mô hình “công viên thích ứng lũ”, trong đó không gian được phân vùng theo tần suất ngập. Những khu vực ngập thường xuyên cần được thiết kế theo hướng tự nhiên, hạn chế can thiệp; các khu vực ít ngập hơn có thể bố trí các chức năng sử dụng linh hoạt. Chỉ khi giải quyết được bài toán này, dự án mới có thể vừa đảm bảo an toàn thủy lợi, vừa phát huy giá trị sử dụng.

Ở đây cũng cần làm rõ yếu tố rủi ro thiệt hại do lũ đối với các hạ tầng xây dựng, kể cả công viên, cây xanh. Con lũ xảy ra do bão Yagi năm 2024 mực nước tại Hà Nội nước sông Hồng tại Hà Nội dâng cao vượt báo động 2 (trên 10,5 m) và tiệm cận báo động 3 (11,5m) vào ngày 11/9/2024, gây ngập lụt nghiêm trọng tại nhiều khu vực ven sông.

Với dự án này nếu mực nước lũ đến gần báo động 3 thì toàn bộ các hạng mục từ trục cảnh quan chính của dự án trở ra sẽ bị ngập. Nếu xảy ra lũ cực đoan hơn (hoàn toàn có thể xảy ra) thì khu vực bị ảnh hưởng sẽ lớn hơn. Đây cũng là yêu cầu đặt ra phải đánh giá chi tiết mức độ ảnh hưởng đến thoát lũ cũng như nguy cơ chịu thiệt hại của các cấp độ lũ khác nhau. Kịch bản tính toán nguy cơ ngập lũ cần xét đến tác động tổng thể của toàn dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng.

Tác động cộng hưởng trong tổng thể dự án sông Hồng

Công viên Phú Thượng không phải là một dự án độc lập mà là một hợp phần của tổng thể quy hoạch trục cảnh quan sông Hồng. Vì vậy, việc đánh giá tác động cần được thực hiện trên quy mô toàn hệ thống.

Cần nêu rõ vị trí, vai trò và đóng góp cụ thể của dự án này trong dự án tổng thể Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng.

Bên cạnh đó, cần có các nghiên cứu chứng minh rằng khi kết hợp với các hạng mục khác, tổng thể dự án không làm gia tăng mực nước lũ, không gây biến đổi bất lợi về vận tốc dòng chảy và không làm thay đổi phân lưu theo hướng tiêu cực. Nếu thiếu đánh giá cộng dồn, các rủi ro tiềm ẩn có thể bị bỏ sót.

Định hướng phát triển sinh thái và cảnh quan bền vững

Dự án cần làm rõ định hướng phát triển không gian xanh theo hướng liên kết sinh thái dọc sông, bảo tồn hệ sinh thái bãi sông và hạn chế tối đa các can thiệp cứng. Các giải pháp “thuận thiên” nên được ưu tiên, bao gồm sử dụng thảm thực vật bản địa, tổ chức không gian ngập nước theo mùa và tận dụng các quá trình tự nhiên để ổn định dòng chảy.

Trong thiết kế cảnh quan, cần hạn chế trồng các loại cây cổ thụ có tán lớn dễ làm tăng lực cản dòng chảy. Thay vào đó, nên ưu tiên các loài cây lâu năm, hình thái đẹp, ít phải thay thế, hướng tới phong cách cảnh quan bền vững, tiết kiệm chi phí duy tu và giảm thiểu sử dụng hóa chất.

Vấn đề xã hội: di dời, tái định cư và sinh kế

Một nội dung còn thiếu và cần đặc biệt lưu ý là tác động của dự án đến dân cư hiện hữu trong khu vực bãi sông. Việc phát triển công viên chắc chắn kéo theo yêu cầu di dời, thay đổi sinh kế và cấu trúc xã hội địa phương.

Dự án cần cung cấp đầy đủ thông tin về số hộ, số dân bị ảnh hưởng, phân loại rõ các trường hợp hợp pháp và không hợp pháp, đồng thời đánh giá điều kiện kinh tế - nghề nghiệp của người dân. Trên cơ sở đó, phải xây dựng phương án tái định cư cụ thể, bao gồm vị trí, chi phí và tiêu chí xét duyệt.

Quan trọng hơn, cần đánh giá khả năng phục hồi sinh kế sau tái định cư, tránh tình trạng người dân mất đất sản xuất nhưng không có nguồn thu nhập thay thế, dẫn đến bất ổn xã hội.

Một số góp ý cụ thể về quy hoạch và kỹ thuật

Cần xem xét việc di dời khoảng 200 hộ dân lấn chiếm, đồng thời hạ cao trình khu vực từ +13 xuống dưới +9,5 nhằm tăng dung tích trữ lũ trong khoảng từ báo động 1 đến báo động 3. Phần đất này nên được vận chuyển ra khỏi bãi sông thay vì sử dụng để san lấp.

Đối với các công trình tâm linh như đền Long Đỗ và miếu Hai Cô, cần giữ nguyên hiện trạng, không xây dựng thêm các hạng mục có thể cản trở dòng chảy lũ.

Thiết kế kè sông cần được rà soát kỹ lưỡng, đặc biệt là cao trình chân kè và giải pháp chống xói. Trong điều kiện lòng sông luôn biến động, việc đảm bảo độ sâu chôn cừ hợp lý là yếu tố quyết định đến an toàn lâu dài. Hướng tuyến kè cũng cần được nghiên cứu đầy đủ để không tác động lớn đến hướng dòng chảy tự nhiên.

Ngoài ra, nên hạn chế các công trình kiến trúc kiên cố, tăng cường các không gian mở như bãi cỏ, sân thể thao và khu sinh hoạt cộng đồng. Các hạng mục này cần được thiết kế thích ứng với điều kiện ngập lụt, đảm bảo an toàn và tính linh hoạt trong sử dụng.

Quản lý vận hành và hướng tới công viên không phát thải

Để công viên hoạt động hiệu quả và bền vững, cần có cơ chế xã hội hóa trong quản lý và vận hành. Đồng thời, nên hướng tới mô hình công viên xanh thực sự, trong đó hạn chế tối đa việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Việc tận dụng rác thải hữu cơ để sản xuất phân compost hoặc chế phẩm sinh học (garbage enzyme) là một hướng đi phù hợp, vừa giảm chi phí, vừa góp phần bảo vệ môi trường. Nếu triển khai tốt, đây có thể trở thành mô hình công viên sinh thái kiểu mẫu, hướng tới mục tiêu không phát thải.

Cơ sở của việc tính toán phương án thu gom nước thải, quy mô nhà máy xử lý nước thải cũng cần được làm rõ hơn.

Kết luận!

Dự án công viên Phú Thượng là một ý tưởng có ý nghĩa trong việc cải thiện cảnh quan đô thị và nâng cao chất lượng không gian công cộng. Tuy nhiên, do nằm trong khu vực đặc biệt nhạy cảm về thủy lực và môi trường, mọi can thiệp cần được cân nhắc thận trọng và dựa trên cơ sở khoa học vững chắc.

Nguyên tắc xuyên suốt cần được quán triệt là không đánh đổi an toàn thoát lũ và ổn định hệ thống sông để lấy lợi ích cảnh quan. Định hướng phù hợp nhất là phát triển công viên theo mô hình sinh thái, thích ứng lũ, thuận thiên và bền vững, đồng thời đảm bảo hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và ổn định xã hội.

TS.Tô Văn Trường - Chuyên gia tài nguyên nước và môi trường,

nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch Thuỷ lợi miền Nam