Chương trình truyền thông cộng đồng chăm sóc sức khỏe phụ nữ tuổi mãn kinh

Ông Đinh Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em. (Ảnh: PV)

Phát biểu tại sự kiện, ông Đinh Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em cho biết, Việt Nam hiện có hơn 13 triệu phụ nữ trong độ tuổi mãn kinh. Nếu tính cả nhóm phụ nữ từ khoảng 35 tuổi đã bắt đầu có biến động nội tiết tố, con số này có thể lên tới 25-26 triệu người — phần lớn trong số họ đang giữ vai trò quan trọng trong gia đình, công việc và xã hội.

Những thay đổi nội tiết tố ở giai đoạn này có thể ảnh hưởng cả về thể chất lẫn tinh thần, với các biểu hiện thường gặp như bốc hỏa, đổ mồ hôi, rối loạn giấc ngủ và thay đổi tâm lý. Về lâu dài, phụ nữ có nguy cơ đối mặt với loãng xương, giảm khối lượng cơ, suy giảm collagen và các vấn đề tim mạch — những yếu tố có thể tác động đến sức khỏe tinh thần, đời sống tình dục và hạnh phúc gia đình.

GS.TS Trần Thị Phương Mai, Chủ tịch Hội Chăm sóc Sức khỏe Phụ nữ Mãn kinh Việt Nam. (Ảnh: PV)

GS.TS Trần Thị Phương Mai cho rằng, mãn kinh không chỉ đơn thuần là dấu mốc chấm dứt khả năng sinh sản, mà còn là một bước ngoặt sinh học quan trọng khi sự suy giảm estrogen tác động đến nhiều cơ quan trong cơ thể. Trong khi tuổi thọ ngày càng tăng khiến phụ nữ có thể sống thêm 30-40 năm sau mãn kinh, việc quản lý giai đoạn này cần hướng đến sức khỏe và chất lượng sống lâu dài, thay vì chỉ giải quyết triệu chứng trước mắt.

Bà dẫn số liệu cho thấy đến năm 2025, thế giới ước tính có hơn 1 tỷ phụ nữ ở giai đoạn quanh và sau mãn kinh, dự kiến tăng lên 1,2 tỷ vào năm 2030. Tại Việt Nam, khoảng 13 triệu phụ nữ trên 45 tuổi — tương đương khoảng 25% dân số nữ — đang ở giai đoạn này, với tuổi mãn kinh tự nhiên trung bình vào khoảng 48-52 tuổi.

Theo GS Phương Mai, khoảng 75-80% phụ nữ trải qua triệu chứng vận mạch như bốc hỏa và đổ mồ hôi ban đêm, trong đó 20-30% ở mức trung bình đến nặng, kéo dài trung bình khoảng 7,4 năm. Hội chứng niệu sinh dục thời kỳ mãn kinh — gây khô âm đạo, đau khi quan hệ, khó chịu vùng sinh dục và nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát — xuất hiện ở 50-84% phụ nữ sau mãn kinh nhưng chỉ khoảng 20-25% được điều trị. Bên cạnh đó, tốc độ mất khối lượng xương trong 5-7 năm đầu sau mãn kinh có thể tăng lên 1,5-2% mỗi năm, làm gia tăng nguy cơ loãng xương và gãy xương, trong khi nguy cơ tim mạch cũng tăng do những thay đổi về chuyển hóa và huyết áp.

Ngay sau khi mãn kinh là giai đoạn "cửa sổ cơ hội" để cân nhắc bổ sung nội tiết tố; sau khoảng 10 năm (trên 60 tuổi), khuyến cáo không nên sử dụng. Liệu pháp hormone mãn kinh (MHT) được xem là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để điều trị triệu chứng vận mạch và hội chứng niệu sinh dục, đồng thời hỗ trợ bảo vệ xương ở những phụ nữ phù hợp nhưng không phải phương pháp dùng tùy ý.

Phụ nữ dưới 60 tuổi hoặc trong vòng 10 năm kể từ khi mãn kinh, nếu không có chống chỉ định, thường có tỷ lệ lợi ích - nguy cơ thuận lợi hơn khi cân nhắc MHT. Ngược lại, việc khởi đầu MHT ở phụ nữ từ 60 tuổi trở lên hoặc đã mãn kinh trên 10 năm cần hết sức thận trọng, và không nên dùng chỉ với mục đích dự phòng tim mạch. Những người có tiền sử ung thư vú, huyết khối tĩnh mạch hoặc bệnh gan nặng cần được bác sĩ đánh giá kỹ trước khi lựa chọn phương án điều trị.

Việc kê đơn cũng cần cá thể hóa: phụ nữ đã cắt tử cung có thể dùng estrogen đơn thuần, trong khi người còn tử cung thường cần phối hợp thêm progestogen để bảo vệ nội mạc tử cung.

TS.BS Đào Thị Hoa (Bệnh viện Phụ sản Trung ương) nhận định, trong bối cảnh Việt Nam đang già hóa dân số nhanh, việc chuẩn bị và quản lý sức khỏe tuổi trung niên là vấn đề cộng đồng cấp thiết. Bà lưu ý không nên mặc định mọi vấn đề sức khỏe ở giai đoạn này đều do nội tiết, và việc chăm sóc cần toàn diện — bao gồm thay đổi lối sống, tư vấn tâm lý, các giải pháp không hormone lẫn liệu pháp nội tiết khi phù hợp, tuân theo nguyên tắc "đúng thời điểm, đúng đối tượng, đúng phác đồ".

Với những phụ nữ không phù hợp hoặc không muốn dùng hormone, GS Phương Mai khuyến nghị duy trì vận động thể chất đều đặn (tối thiểu khoảng 150 phút mỗi tuần cường độ vừa phải) để hỗ trợ khối cơ, tim mạch và xương, cùng chế độ ăn cân bằng giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá và chất béo lành mạnh — trong đó chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải được xem là lựa chọn phù hợp.

Các chuyên gia nhấn mạnh, mãn kinh là quá trình sinh lý tự nhiên chứ không phải bệnh cần "chữa khỏi", nhưng những triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt không nên bị xem nhẹ. Quyết định điều trị cần dựa trên trao đổi giữa bác sĩ và người bệnh, không nên tự ý dùng hormone kéo dài hay thay thế điều trị y khoa bằng thực phẩm bổ sung theo lời truyền miệng.