Sinh viên được trang bị kỹ năng nhận diện tin giả trong thời đại AI

Khi AI khiến ranh giới thật – giả ngày càng khó nhận biết

Sự kiện có sự tham gia đông đảo của sinh viên các trường Đại học trên địa bàn TPHCM. (Nguồn: BTC)

Trường Đại học Văn Lang phối hợp cùng Media AI Lab, Liên minh Niềm tin số (DTA) và Tập đoàn Tài chính Công nghệ MoMo tổ chức chương trình tập huấn “Chiến dịch Tin AI?: Kiểm chứng tin giả - Nhận diện bẫy nhận thức và kỹ năng phòng vệ số”, thu hút đông đảo sinh viên đến từ nhiều trường đại học trên địa bàn TP.HCM tham gia.

Chương trình có sự góp mặt của sinh viên Trường Đại học Văn Lang, Trường Đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH), Trường Đại học Kinh tế - Tài chính TP.HCM (UEF) và Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông. Thông qua các nội dung chia sẻ chuyên môn và hoạt động thực hành, chương trình tập trung nâng cao nhận thức về tin giả, hướng dẫn cách đánh giá nguồn tin và trang bị kỹ năng phòng vệ trước những rủi ro thông tin trên không gian mạng.

Sự phát triển nhanh chóng của AI đang làm thay đổi đáng kể cách thông tin được sản xuất, phân phối và tiếp nhận. Với các công cụ AI tạo sinh, hình ảnh, video, âm thanh và văn bản có thể được tạo ra trong thời gian ngắn, với hình thức ngày càng chân thực. Điều này mang lại nhiều cơ hội trong học tập, công việc và sáng tạo nội dung, nhưng cũng khiến việc nhận diện thông tin sai lệch trở nên phức tạp hơn.

Trong môi trường số, một thông tin chưa được xác thực vẫn có thể nhanh chóng tiếp cận lượng lớn người dùng thông qua các lượt chia sẻ, bình luận và tương tác. Đáng chú ý, người tiếp nhận không phải lúc nào cũng đánh giá thông tin dựa trên nguồn gốc hay bằng chứng. Cảm xúc, định kiến cá nhân và tâm lý đám đông đôi khi trở thành yếu tố quyết định việc một nội dung được tin tưởng hay lan truyền.

Đối với người trẻ, nhóm thường xuyên sử dụng mạng xã hội và tiếp cận nhiều luồng thông tin khác nhau, việc hình thành kỹ năng kiểm chứng càng trở nên cần thiết. Nếu thiếu khả năng đánh giá nguồn tin, người dùng có thể vô tình tiếp tay cho thông tin sai lệch, thậm chí trở thành mục tiêu của những hành vi thao túng hoặc lừa đảo trực tuyến.

Từ thực tế đó, chương trình không chỉ tập trung vào việc nhận diện những biểu hiện bên ngoài của tin giả mà còn giúp sinh viên hiểu được các cơ chế tâm lý có thể ảnh hưởng đến quá trình tiếp nhận thông tin.

Nhận diện những “bẫy tư duy” khi tiếp nhận thông tin

TS Lê Vũ Điệp, đại diện Khoa Quan hệ Công chúng và Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang chia sẻ tại chương trình. (Nguồn: BTC)

Một trong những nội dung trọng tâm của chương trình là phân tích các “bẫy nhận thức” thường gặp khi người dùng tiếp xúc với thông tin trên mạng xã hội. Đây là những khuynh hướng tâm lý có thể khiến con người đánh giá sự việc thiếu khách quan, dễ tin vào nội dung chưa được kiểm chứng hoặc đưa ra quyết định chia sẻ quá nhanh.

Trong đó, thiên kiến xác nhận khiến người dùng có xu hướng tìm kiếm và tin tưởng những thông tin phù hợp với quan điểm sẵn có, đồng thời ít chú ý đến những dữ liệu trái chiều. Khi gặp một nội dung củng cố niềm tin của mình, người đọc có thể bỏ qua yêu cầu kiểm tra nguồn gốc hoặc đối chiếu bằng chứng.

Một bẫy nhận thức khác là hiệu ứng hào quang, hay còn gọi là Halo effect. Theo đó, thông tin có thể được mặc nhiên tin tưởng chỉ vì xuất hiện trong bài đăng của người nổi tiếng, người có sức ảnh hưởng hoặc một cá nhân được cộng đồng đánh giá cao. Tuy nhiên, mức độ nổi tiếng không đồng nghĩa với tính chính xác của mọi phát ngôn hay nội dung được chia sẻ.

Bên cạnh đó, tâm lý đám đông cũng góp phần thúc đẩy sự lan truyền của tin giả. Khi một thông tin nhận được nhiều lượt thích, bình luận hoặc chia sẻ, người dùng dễ cho rằng nội dung đó đã được xác thực. Trong khi đó, số lượng tương tác chỉ phản ánh mức độ chú ý của cộng đồng, không phải bằng chứng khẳng định thông tin là đúng.

Chương trình đồng thời đề cập đến quan niệm sai lầm rằng một thông tin chưa bị bác bỏ đồng nghĩa với việc thông tin đó chính xác. Trên thực tế, việc chưa có cơ quan chức năng, chuyên gia hoặc nguồn tin đáng tin cậy lên tiếng phản hồi không thể được xem là cơ sở để kết luận một nội dung là đúng.

Những cơ chế tâm lý này thường bị khai thác trong các nội dung gây sốc, kích thích sự tò mò, tạo cảm giác khẩn cấp hoặc khơi gợi nỗi sợ hãi. Khi cảm xúc lấn át quá trình suy xét, người dùng có thể chia sẻ thông tin trước khi kịp kiểm tra tính xác thực.

TS Võ Văn Tuấn, Phó Hiệu trưởng, Trưởng khoa Quan hệ Công chúng - Truyền thông, Trường Đại học Văn Lang, nhấn mạnh rằng tin giả và thông tin không chính xác đang xuất hiện dưới nhiều hình thức khó nhận diện trong môi trường truyền thông số, nơi các công cụ AI ngày càng được sử dụng phổ biến.

Theo ông, việc hình thành thói quen “Kiểm trước - Tin sau” sẽ giúp người dùng chủ động hơn trước những thông tin có khả năng tác động mạnh đến cảm xúc. Đây cũng là nền tảng để mỗi công dân số tự bảo vệ mình, đồng thời góp phần xây dựng môi trường thông tin an toàn và minh bạch.

“Kiểm trước - Tin sau” để xây dựng thói quen phòng vệ số

Các khách mời, diễn giả có mặt tại sự kiện. (Nguồn: BTC)

Để giúp sinh viên vận dụng kiến thức vào thực tế, các chuyên gia đưa ra bộ câu hỏi tự vấn được xem như một “la bàn kiểm chứng” trước khi người dùng quyết định chia sẻ thông tin trên mạng xã hội.

Bốn câu hỏi trọng tâm được đặt ra gồm: Ai được lợi khi thông tin này được chia sẻ? Hậu quả có thể xảy ra nếu thông tin không chính xác là gì? Đã có nguồn chính thức nào xác nhận nội dung hay chưa? Và liệu có thực sự cần thiết phải chia sẻ ngay lập tức hay không?

Việc tự đặt câu hỏi trước khi tương tác với một nội dung giúp người dùng có thêm thời gian xem xét động cơ, nguồn gốc và những tác động tiềm tàng của thông tin. Đặc biệt, với các bài đăng sử dụng ngôn từ kích động, hình ảnh gây sốc hoặc lời kêu gọi chia sẻ khẩn cấp, việc dừng lại để kiểm tra là bước quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ lan truyền nội dung sai lệch.

TS Tạ Bích Loan, đại diện Media AI Lab, cho rằng không vội tin, chia sẻ hay đưa ra kết luận khi chưa xác thực là bước đầu tiên để hạn chế sự lan truyền của tin giả. Theo bà, tư duy phản biện cùng thói quen đánh giá và kiểm chứng nguồn tin đóng vai trò then chốt, giúp người trẻ chủ động hơn trong việc tiếp nhận và xử lý thông tin trên không gian mạng.

Cùng với các nội dung trao đổi chuyên môn, chương trình giới thiệu “Cẩm nang kiểm chứng tin giả”, hướng dẫn sinh viên phân biệt thông tin thuộc “vùng nguy hiểm”, “vùng bẫy” và “vùng an toàn”. Cách tiếp cận này giúp người tham gia hình dung rõ hơn về mức độ rủi ro của thông tin, từ đó lựa chọn cách tiếp nhận và ứng xử phù hợp.

Theo các tiêu chí được giới thiệu tại chương trình, thông tin thuộc “vùng an toàn” cần bảo đảm sự rõ ràng về nguồn gốc và trách nhiệm. Người dùng phải có khả năng xác định đơn vị hoặc cá nhân chịu trách nhiệm về nội dung, đồng thời có cơ sở để kiểm tra và đối chiếu thông tin.

Bên cạnh đó, chất lượng nội dung cũng là yếu tố quan trọng. Thông tin cần được trình bày cụ thể, có bối cảnh đầy đủ, phù hợp với thời điểm và không suy diễn từ một trường hợp cá biệt để đưa ra kết luận chung. Những nội dung thiếu dữ liệu, cắt ghép ngữ cảnh hoặc sử dụng một hiện tượng đơn lẻ để khái quát hóa vấn đề cần được xem xét thận trọng.

Tính minh bạch cũng là tiêu chí không thể bỏ qua. Người tiếp nhận cần chú ý đến cách thông tin được trình bày, khả năng kiểm chứng các tuyên bố và những động cơ có thể đứng sau nội dung. Các thông điệp cố tình thao túng cảm xúc, gây hoang mang hoặc thúc đẩy hành vi thiếu cân nhắc cần được kiểm tra kỹ trước khi tin tưởng.

Đại diện Liên minh Niềm tin số (DTA), Ban Thanh niên Công an TP.HCM và Tập đoàn Tài chính Công nghệ MoMo cũng chia sẻ về những hình thức lừa đảo, tác động xã hội của tin giả và vai trò của người trẻ, nhà trường cùng các tổ chức đoàn thể trong việc thúc đẩy môi trường số đáng tin cậy.

Tăng trải nghiệm thực tế để lan tỏa kỹ năng kiểm chứng

Không dừng lại ở việc cung cấp kiến thức lý thuyết, chương trình tạo điều kiện để sinh viên trực tiếp thực hành thông qua các hoạt động theo hình thức gameshow. Người tham gia được tiếp cận những tình huống thực tế, phân tích nội dung và vận dụng các nguyên tắc kiểm chứng đã được giới thiệu để đưa ra nhận định.

Hình thức tương tác này góp phần tạo không khí học tập chủ động, giúp sinh viên tiếp cận vấn đề gần gũi hơn với trải nghiệm sử dụng mạng xã hội hằng ngày. Thay vì chỉ ghi nhớ các dấu hiệu nhận biết tin giả, người học có cơ hội thực hành đặt câu hỏi, xem xét nguồn tin và cân nhắc trước khi đưa ra kết luận.

Bạn Phạm Công Việt, sinh viên Trường Đại học Văn Lang, cho biết điều bản thân tiếp thu được từ chương trình là cần chậm lại để kiểm tra, đối chiếu thông tin, đặc biệt với những nội dung tạo cảm xúc mạnh hoặc thôi thúc người đọc chia sẻ ngay lập tức.

Theo Công Việt, đây là kỹ năng cần được rèn luyện thường xuyên để trở thành phản xạ, giúp mỗi người chủ động bảo vệ bản thân trước những nội dung do AI tạo ra nhưng không chính xác, cũng như các thông tin giả mạo trên môi trường số.

Từ góc độ giáo dục kỹ năng số, việc hình thành thói quen kiểm chứng không chỉ có ý nghĩa trong những tình huống cụ thể mà còn góp phần xây dựng văn hóa tiếp nhận thông tin có trách nhiệm. Mỗi lượt chia sẻ đều có thể mở rộng phạm vi tiếp cận của một nội dung, vì vậy người dùng cần cân nhắc không chỉ tính chính xác mà cả những hệ quả có thể phát sinh từ hành động của mình.

Chương trình cũng đặt mục tiêu khuyến khích sinh viên trở thành những người lan tỏa kiến thức kiểm chứng trong cộng đồng. Khi kỹ năng đánh giá thông tin được chia sẻ rộng rãi, khả năng nhận diện tin giả không còn là trách nhiệm riêng của từng cá nhân mà trở thành một phần trong nỗ lực chung nhằm nâng cao chất lượng môi trường truyền thông số.

Sau hoạt động tập huấn tại Hà Nội, chương trình tại TP.HCM là hoạt động tiếp nối trong khuôn khổ “Chiến dịch Tin AI?” do Liên minh Niềm tin số phát động. Việc mở rộng chương trình tới sinh viên ở nhiều địa phương thể hiện sự chú trọng đến nhóm người dùng trẻ, đồng thời tạo cơ hội để các cơ sở giáo dục và tổ chức liên quan cùng tham gia nâng cao nhận thức về an toàn thông tin.

Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển và các hình thức tạo dựng nội dung ngày càng đa dạng, kỹ năng phòng vệ số cần được xem là năng lực thiết yếu đối với mỗi người dùng internet. Bắt đầu từ việc kiểm tra nguồn gốc, đối chiếu dữ liệu, nhận diện những bẫy nhận thức và cân nhắc trước khi chia sẻ, mỗi cá nhân có thể góp phần hạn chế sự lan truyền của tin giả, hướng tới một không gian mạng an toàn, minh bạch và đáng tin cậy hơn.