Chợ Viềng Phủ Dầy: Không gian văn hóa, tín ngưỡng trong cấu trúc lễ hội truyền thống

Mỗi dịp xuân về, dòng người lại nô nức tìm về chợ Viềng Vụ Bản để mua một món đồ nhỏ cầu may.

Mỗi độ xuân về, vùng đất Thiên Bản xưa – nay thuộc xã Vụ Bản tỉnh Ninh Bình lại rộn ràng trong không khí của Chợ Viềng Phủ Dầy, một phiên chợ đặc biệt chỉ họp duy nhất một lần trong năm. Không đơn thuần là nơi mua bán hàng hóa, Chợ Viềng từ lâu đã trở thành điểm hẹn văn hóa – tâm linh, nơi người dân gửi gắm niềm tin, ước vọng về một năm mới an lành, thuận hòa.

Trên địa bàn tỉnh Ninh Bình (Nam Định cũ) có nhiều chợ Viềng, song chỉ có Chợ Viềng Phủ Dầy (Vụ Bản) và Chợ Viềng Chùa (Nam Trực) được coi là chợ cầu may, gắn với tục lệ “mua may, bán rủi” độc đáo. Trong đó, Chợ Viềng Phủ Dầy nổi bật bởi mối liên hệ chặt chẽ với không gian tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, tạo nên chiều sâu văn hóa đặc thù mà hiếm phiên chợ dân gian nào có được.

Phiên chợ cầu may trong không gian tín ngưỡng thờ Mẫu

Theo các tư liệu, Chợ Viềng Phủ Dầy đã xuất hiện từ xa xưa. Trong cuốn tục lệ xã An Thái của tổng Đồng Đội hiện lưu giữ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm, chợ Viềng là một chợ lớn, mỗi năm chỉ họp một phiên vào đêm mùng 7, rạng ngày mùng 8 tháng Giêng âm lịch, tục hiện là "Thiên Tiên thị" (chợ của tiên trên trời). Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, phiên chợ vẫn được duy trì như một sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc, bền bỉ tồn tại trong ký ức và đời sống tinh thần của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, trở thành điểm hẹn văn hoá - tâm linh không thể thiếu mỗi độ xuân về, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về cầu may, cầu lộc, khởi đầu một năm mới an lành.

Bản sắc riêng của Chợ Viềng Phủ Dầy được hình thành từ sự hòa quyện giữa chợ dân gian và không gian linh thiêng của Quần thể di tích Phủ Dầy – trung tâm thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Với 18 công trình đền, phủ, chùa, lăng, quần thể Phủ Dầy được xem là một trong những trung tâm thờ Mẫu lớn và tiêu biểu nhất cả nước.

Nhiều loai đồ cũ, nông cụ, được bày bán ở Chợ Viềng  với ý nghĩa “mua may, bán rủi”

Trong những ngày họp chợ, hoạt động mua bán, hành lễ, chiêm bái diễn ra đan xen, tạo nên một không gian văn hóa đa lớp, nơi đời sống vật chất và tinh thần giao thoa hài hòa. Phiên chợ vì thế không tách rời mà trở thành một bộ phận trong tổng thể không gian lễ hội Phủ Dầy, góp phần duy trì và lan tỏa các giá trị tín ngưỡng truyền thống.

Ngày nay, Chợ Viềng Phủ Dầy không chỉ giữ vai trò là phiên chợ cầu may đầu xuân mà còn là không gian văn hóa sống, phản ánh nhịp sinh hoạt nông thôn truyền thống. Không gian họp chợ được mở rộng, các sản vật bày bán tại chợ ngày càng phong phú, từ cây giống, cây cảnh, nông cụ, đồ gia dụng đến các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, và đặc biệt là “thịt bê thui” đặc sản nổi tiếng của địa phương đã trở thành một dấu ấn ẩm thực gắn liền với ký ức của nhiều thế hệ du khách.

Việc mua bán tại chợ không đặt nặng giá trị vật chất. Mỗi giao dịch, dù lớn hay nhỏ, đều mang ý nghĩa biểu trưng: “mua may bán rủi”, mua lấy may mắn, “bán” đi những điều không suôn sẻ của năm cũ. Chính nét riêng tinh thần này đã làm nên sức sống bền bỉ của phiên chợ trong đời sống cộng đồng.

Hướng đến nâng tầm di sản quốc gia

Trong dòng chảy đời sống đương đại, khi không ít lễ hội truyền thống dần bị chi phối bởi xu hướng thương mại hóa và sân khấu hóa, Chợ Viềng Xuân vẫn bảo lưu được những đặc trưng cốt lõi của lễ hội dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ: sự tự nhiên trong tổ chức không gian, tinh thần cộng đồng trong sinh hoạt và lối thực hành văn hóa mộc mạc, không phô trương hình thức. Giá trị của phiên chợ vì thế không nằm ở quy mô hay hiệu quả kinh tế, mà được kết tinh từ ký ức văn hóa và mối gắn kết xã hội bền chặt của cộng đồng cư dân địa phương trong không gian lễ hội Phủ Dầy.

Nhận thức rõ giá trị đó, những năm gần đây, chính quyền địa phương đã từng bước tăng cường công tác tổ chức, quản lý và định hướng bảo tồn lễ hội, đồng thời đề xuất công nhận Lễ hội Chợ Viềng Xuân là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Du khách về với chợ Viềng và đi lễ tại Phủ chính Tiên Hương

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản, Chợ Viềng Xuân năm 2026 được địa phương chú trọng tổ chức theo hướng văn minh, an toàn và bài bản. Công tác bảo đảm an ninh trật tự, an toàn giao thông, phòng chống cháy nổ, vệ sinh môi trường được triển khai đồng bộ, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của nhân dân, vừa góp phần giữ gìn cảnh quan và không gian di tích.

Lễ hội chợ Viềng Xuân năm nay kéo dài từ ngày mùng 6 đến hết ngày mùng 8 tháng Giêng năm Bính Ngọ với quy mô lớn hơn, quy củ hơn, gồm cả phần Lễ và phần Hội. Không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, lễ hội còn góp phần làm phong phú đời sống văn hóa cộng đồng, tạo điểm nhấn cho không gian văn hóa đầu xuân của vùng đất linh thiêng.

Chợ Viềng Phủ Dầy, vì thế, không chỉ là một phiên chợ cầu may độc đáo, mà còn là hồn cốt văn hóa đầu xuân. Đó là nơi hội tụ tín ngưỡng thờ Mẫu, sản vật làng quê và nét mộc mạc, chân thành của người nông dân đồng bằng Bắc Bộ, tiếp nối mạch chảy văn hóa bền bỉ của vùng đất linh thiêng trong đời sống đương đại.