Ninh Bình: Đánh thức di sản kiến trúc, định vị thương hiệu du lịch

Tam Cốc Ninh Bình được Thủ tướng chính phủ Việt Nam xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt, đồng thời được UNESCO công nhận là Di sản thế giới. (Nguồn: Sưu tầm)

Kiến trúc cổ là nền móng tạo nên thương hiệu

Ninh Bình hiện có hơn 5.000 di tích cùng 954 lễ hội gắn liền, tạo nên mật độ di sản kiến trúc – văn hóa dày đặc bậc nhất cả nước. Đó không chỉ là con số thống kê mà là minh chứng cho một vùng đất mà lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng đã hòa quyện vào từng công trình qua nhiều thế hệ.

Ông Nguyễn Văn Minh, Giám đốc Trung tâm thông tin xúc tiến du lịch tỉnh Ninh Bình.

Theo ông Nguyễn Văn Minh, Giám đốc Trung tâm thông tin xúc tiến du lịch tỉnh Ninh Bình cho biết, những công trình mang dấu ấn riêng như cầu ngói Phát Diệm hay quần thể Nhà thờ đá Phát Diệm – nơi hội tụ tinh xảo giữa kiến trúc phương Đông và phương Tây – chính là những biểu tượng không thể trộn lẫn của tỉnh. Mỗi công trình, vì thế, không đơn thuần là một điểm đến mà là một lát cắt của bản sắc, đủ sức kể câu chuyện về vùng đất mà không cần đến lời giới thiệu.

Từ nền tảng đó, thương hiệu Ninh Bình được định vị gắn với hình ảnh vùng đất Cố đô, thể hiện qua việc gìn giữ nguyên vẹn cảnh quan quanh di tích, kết hợp với văn hóa ứng xử và chất lượng dịch vụ tương xứng của người dân, doanh nghiệp địa phương. Một thương hiệu du lịch bền vững không thể chỉ dựa vào hình ảnh quảng bá mà phải bắt rễ từ chính giá trị thật của di sản.

Theo ông Minh, thách thức lớn nhất hiện nay là truyền thông đúng và đủ giá trị kiến trúc: nếu hình ảnh quảng bá không đi kèm chất lượng bảo tồn và dịch vụ thực tế, hiệu ứng sẽ phản tác dụng, thậm chí bào mòn chính niềm tin mà thương hiệu đã dày công xây dựng. Bù lại, Ninh Bình sở hữu một lợi thế hiếm nơi nào có được: sự hòa quyện giữa kiến trúc cổ và địa hình núi đá vôi, sông nước của vùng đất "địa linh nhân kiệt". Kiến trúc ở đây không đứng tách biệt mà được nâng đỡ, tôn vinh bởi chính cảnh quan thiên nhiên xung quanh – và ngược lại, chính những công trình ấy lại làm cho thiên nhiên trở nên có chiều sâu văn hóa hơn.

Lễ hội âm nhạc sáng tạo “Ninh Bình Forestival” với sự góp mặt của ca sĩ Hà Anh Tuấn. (Nguồn: Trung tâm thông tin xúc tiến du lịch Ninh Bình)

Hai năm liền, chương trình "Ninh Bình Forestival" cùng ca sĩ Hà Anh Tuấn đã kết hợp trải nghiệm không gian di sản với hoạt động trồng rừng bảo vệ cảnh quan – năm 2025 tại Cúc Phương, năm 2026 tại Vân Long. Đây là một cách làm khéo léo: vừa quảng bá vẻ đẹp kiến trúc – thiên nhiên, vừa lan tỏa ý thức gìn giữ môi trường sống cho chính các di tích, để phát triển du lịch không trở thành gánh nặng cho di sản mà là động lực tiếp sức cho công tác bảo tồn.

Quy hoạch đi trước một bước, cộng đồng cùng chung tay gìn giữ

Ông Minh khẳng định nguyên tắc xuyên suốt là phát triển du lịch phải đặt trên nền tảng bảo tồn nguyên trạng kiến trúc, không đánh đổi giá trị gốc lấy lợi ích kinh tế trước mắt. Đây cũng là bài học được rút ra từ không ít đô thị di sản khác: giữ được mặt đứng công trình mà đánh mất đời sống văn hóa bên trong, di sản cũng chỉ còn là một lớp vỏ thiếu sức sống.

Tỉnh Ninh Bình đã phục dựng nhiều không gian gắn với Cố đô như phim trường, chợ quê, làng nghề truyền thống, đồng thời quy hoạch từ sớm, phân định rõ khu công nghiệp – dịch vụ với khu bảo tồn di tích, tạo "vùng đệm" bảo vệ các công trình di sản. Quy hoạch, trong tư duy ấy, không chỉ là việc phân chia đất đai hay xác định mật độ xây dựng, mà là công cụ để nhận diện và bảo vệ cấu trúc văn hóa của cả một vùng đất.

Một nền kiến trúc di sản chỉ có thể sống lâu dài nếu được nuôi dưỡng bởi sự đồng hành của nhiều chủ thể. Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch đóng vai trò cầu nối giữa chính quyền và doanh nghiệp, phối hợp với Hiệp hội Du lịch tỉnh tổ chức các chương trình Famtrip khảo sát di tích và Photo tour dành cho nhiếp ảnh gia trong và ngoài nước. Nghị quyết 44 của HĐND tỉnh quy định các chính sách hỗ trợ cụ thể: từ câu lạc bộ văn nghệ truyền thống gắn với di tích, doanh nghiệp tham gia xúc tiến quảng bá, cho đến các chương trình tập huấn nâng cao nhận thức bảo tồn kiến trúc trong khai thác du lịch. Chính từ những cơ chế cụ thể ấy, di sản không còn là câu chuyện của riêng ngành văn hóa mà trở thành trách nhiệm chung của cộng đồng và doanh nghiệp.

Chuyển đổi số và định hướng lấy di sản kiến trúc làm trục xuyên suốt

Hướng tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương trước năm 2030 và Đô thị Di sản Thiên niên kỷ, Ninh Bình sẽ xây dựng hệ thống Big Data và Trung tâm điều hành thông minh (IOC) trong năm 2026, số hóa toàn bộ dữ liệu di tích kiến trúc và chiến lược du lịch giai đoạn 2016–2026. Công nghệ, trong định hướng này, không thay thế di sản mà là phương tiện để câu chuyện về những công trình cổ kính được kể lại sống động và hấp dẫn hơn với du khách hiện đại. Việc ứng dụng AI trong xây dựng sản phẩm trải nghiệm kiến trúc cho thấy một cách tiếp cận: chuyển hóa vốn văn hóa tích lũy qua nhiều thế hệ thành ngôn ngữ trải nghiệm của thời đại số.

Tham quan và chiêm bái tại chùa Bích Động cổ kính. (Nguồn: Sưu tầm)

Theo ông Nguyễn Văn Minh, định hướng phát triển của ngành du lịch Ninh Bình trong giai đoạn tới sẽ tiếp tục lấy di sản kiến trúc làm trục xuyên suốt, gắn kết chặt chẽ với mục tiêu xây dựng Đô thị Di sản Thiên niên kỷ. Trước mắt, tỉnh tập trung hoàn thiện quy hoạch tổng thể không gian di sản, bảo đảm mọi dự án phát triển kinh tế, đô thị hóa đều phải đặt trong mối quan hệ hài hòa với việc bảo tồn nguyên trạng các công trình kiến trúc cổ, không để lợi ích ngắn hạn làm tổn hại giá trị gốc.

Song song đó, tỉnh chủ trương đa dạng hóa sản phẩm du lịch trên nền tảng kiến trúc di sản, mở rộng từ tham quan đơn thuần sang các trải nghiệm chuyên sâu như du lịch đêm tại không gian Cố đô, tour khám phá kiến trúc kết hợp tìm hiểu nghề thủ công truyền thống, hướng tới kéo dài thời gian lưu trú và tăng chi tiêu của du khách. Việc liên kết vùng với các địa phương lân cận cũng được chú trọng, nhằm hình thành các tuyến du lịch di sản liên hoàn, nâng tầm vị thế Ninh Bình trên bản đồ du lịch di sản khu vực và quốc tế.

Nhà thờ đá Phát Diệm Ninh Bình. (Nguồn: Sưu tầm)

Cùng với đó, công tác đào tạo nguồn nhân lực am hiểu giá trị kiến trúc, lịch sử được xác định là nhiệm vụ then chốt, để mỗi hướng dẫn viên, mỗi người dân địa phương đều có thể trở thành một "đại sứ" truyền tải câu chuyện di sản đến du khách một cách chính xác và sinh động. Ông Minh nhấn mạnh: chỉ khi con người hiểu và trân trọng giá trị kiến trúc mình đang sở hữu, di sản mới thực sự trở thành nguồn lực phát triển bền vững, lâu dài cho Ninh Bình.

Di sản kiến trúc là sợi chỉ đỏ xuyên suốt chiến lược du lịch Ninh Bình – từ định vị thương hiệu, quy hoạch, chính sách, chuyển đổi số đến định hướng phát triển dài hạn. Gìn giữ và phát huy đúng giá trị của Cố đô Hoa Lư hay Nhà thờ đá Phát Diệm chính là nền móng để Ninh Bình hiện thực hóa khát vọng trở thành trung tâm du lịch lớn của cả nước và Đô thị Di sản Thiên niên kỷ – nơi kiến trúc không chỉ là những công trình bằng đá, gỗ hay gạch ngói, mà trở thành ký ức của quá khứ, không gian của hiện tại và một phần bản sắc bền vững của vùng đất Cố đô trong tương lai.