Thiên Niên Cổ Tự: Nỗi trăn trở lặng thầm giữa lòng di sản

Toàn cảnh chùa Thiên Niên – góc nhìn từ trên cao (Ảnh: Trang thông tin điện tử Tây Hồ 360) 

Tiếng chuông chùa thong thả ngân vang giữa không gian giao hòa của trời – nước – cây xanh, gợi nhắc về sự an yên, tĩnh tại mà bao thế hệ người Hà Nội vẫn tìm về trong những ngày đầu năm mới. Ít ai ngờ rằng, phía sau vẻ thanh tịnh ấy lại là một nỗi trăn trở đã kéo dài qua nhiều thập kỷ: một di tích quốc gia đang chịu sức ép xâm lấn đất đai nghiêm trọng, còn những kiến nghị tha thiết từ nhà chùa và cộng đồng thì vẫn kiên nhẫn chờ đợi một lời hồi đáp trọn vẹn.

Hồn xưa bên sóng nước Hồ Tây

Hồ Tây không chỉ là thắng cảnh, mà còn là không gian văn hóa – tâm linh đặc biệt của kinh thành xưa. Hơn 20 đền, chùa, miếu cổ ven hồ hợp thành một quần thể di sản quý giá, nơi kết tinh niềm tin, tín ngưỡng và ký ức đô thị của người Hà Nội qua bao thế hệ.

Những góc không gian xanh mát của chùa Thiên Niên

Trong quần thể ấy, chùa Thiên Niên (chùa Trích Sài) giữ một vị trí đặc biệt. Được xếp hạng Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp quốc gia từ năm 1992, ngôi chùa mang trong mình nhiều lớp trầm tích văn hóa: từ dấu ấn thời Lý Nam Đế dựng chùa đến câu chuyện về bà Tổ nghề dệt lĩnh Phạm Thị Ngọc Đô thời Lê. Mái ngói rêu phong, vườn tháp tổ tĩnh lặng, hương hoa mộc và hoa hồng cổ quyện trong gió Hồ Tây – tất cả tạo nên một không gian linh thiêng, nơi con người tìm về để lắng lại giữa nhịp sống đô thị ngày càng bộn bề, gấp gáp.

Không chỉ là một công trình kiến trúc, Thiên Niên Cổ Tự còn là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng, là chốn nương tựa tinh thần mỗi khi xuân sang, lễ Phật, cầu an.

Sự xâm lấn khó lòng làm ngơ

Thế nhưng, sự hài hòa vốn có giữa “chùa – cây xanh – mặt nước” nay đang chịu nhiều xâm lấn, xáo trộn. Trong Khu vực bảo vệ I – vùng lõi cần được gìn giữ nghiêm ngặt theo Luật Di sản Văn hóa hiện tồn tại 13 hộ dân sinh sống từ nhiều năm nay.

Không ít du khách, phật tử khi ghé thăm chùa đã không khỏi chạnh lòng trước những hình ảnh sinh hoạt đời thường xen lẫn không gian tôn nghiêm: lều lán tạm bợ, quần áo phơi phóng tùy tiện, ban công cơi nới chồng lấn vào cảnh quan di tích.

Những hộ dân lấn chiếm đất chùa

Đáng lo hơn, sự hiện diện của các cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống ngay trong khu vực di tích không chỉ ảnh hưởng đến mỹ quan, gây ồn ào chốn cửa thiền mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cháy nổ đối với những công trình kiến trúc gỗ cổ kính đã trải qua hàng trăm năm. Đây không phải là những điều có thể nhìn bằng con mắt cảm tính, mà là những vấn đề cụ thể, hiện hữu, liên quan trực tiếp đến sự an toàn và giá trị lâu dài của di sản.

Khoảng cách giữa quy định và thực thi pháp luật

Luật Di sản Văn hóa năm 2001, Luật sửa đổi năm 2009 và năm 2024 (có hiệu lực từ 1/7/2025) đều quy định rất rõ: Khu vực bảo vệ I là vùng bất khả xâm phạm, nơi lưu giữ các yếu tố gốc cấu thành giá trị của di tích.

Quán bia hơi trong khuôn viên đất chùa

Tuy nhiên, thực tế tại Thiên Niên Cổ Tự cho thấy khoảng cách đáng suy ngẫm giữa quy định và việc thực thi. Từ năm 2020 đến 2025, Thượng tọa Thích Thanh Đức – trụ trì chùa đã nhiều lần gửi đơn kiến nghị. Văn phòng Chính phủ đã hai lần có văn bản chỉ đạo; UBND Thành phố Hà Nội cũng ba lần ra văn bản giao các sở, ngành liên quan xem xét, xử lý. Thế nhưng cho đến nay, câu chuyện vẫn chưa có hồi kết.

Điều này đặt ra một câu hỏi cần được nhìn nhận thẳng thắn: đâu là điểm nghẽn? Phải chăng những yếu tố lịch sử để lại quá phức tạp? Hay khó khăn về quỹ đất tái định cư? Hoặc là sự phối hợp giữa các cấp, các ngành chưa thực sự đồng bộ, thiếu một đầu mối chịu trách nhiệm đến cùng?

Một bài toán cần lời giải nhân văn

Giải quyết câu chuyện Thiên Niên Cổ Tự không thể chỉ dừng lại ở việc áp dụng điều khoản pháp luật, mà cần một cách tiếp cận hài hòa giữa lý và tình. Mười ba hộ dân đang sinh sống tại đây cũng là những con người với những lo toan vất vả đời thường. Trong tâm thức Á Đông, chẳng ai mong muốn cư trú xâm lấn vào không gian tâm linh nếu có lựa chọn ổn định và phù hợp hơn. Họ cần được hỗ trợ bằng chính sách tái định cư thấu tình, đạt lý. Khi người dân được bảo đảm chỗ ở, sinh kế và sự an tâm, việc trả lại không gian nguyên vẹn cho di tích sẽ trở thành sự đồng thuận tự nhiên, chứ không phải mệnh lệnh hành chính khô cứng.

Thực tế đã cho thấy Hà Nội hoàn toàn có khả năng giải quyết những bài toán khó như vậy. Nhiều quận nội đô cũ như Hai Bà Trưng, Hoàn Kiếm, Đống Đa… từng di dời thành công hàng chục hộ dân ra khỏi khu vực di tích, dù điều kiện “đất chật người đông” không hề thuận lợi. Những kinh nghiệm ấy là minh chứng rằng vấn đề không nằm ở khả năng, mà ở mức độ quyết tâm và sự phân định trách nhiệm rõ ràng.

Phép thử của giai đoạn mới

Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền đô thị mới chính thức vận hành, cùng với Luật Di sản Văn hóa 2024 đi vào cuộc sống. Đây có thể xem là một thời điểm mang tính bước ngoặt để nhìn lại và giải quyết dứt điểm những tồn tại kéo dài tại Thiên Niên Cổ Tự.

Việc trả lại sự tôn nghiêm cho ngôi cổ tự không chỉ là bảo tồn một công trình di sản văn hoá, mà còn là cách khẳng định kỷ cương trong quản lý đô thị, thể hiện bản lĩnh quản trị: nói đi đôi với làm. Quan trọng hơn, đó là hành động gìn giữ “phần hồn” của Thủ đô – thứ tài sản vô hình nhưng vô giá, nuôi dưỡng niềm tin của người dân vào sự nghiêm minh và nhân văn của pháp luật.

Mùa xuân là mùa của khởi đầu và hy vọng. Nhưng di sản không thể tồn tại chỉ bằng hy vọng hay những văn bản nằm yên trên bàn giấy. Thiên Niên Cổ Tự cần những hành động cụ thể, kịp thời và thấu đáo. Để mỗi mùa xuân sau, khi hoa đào lại nở bên sóng nước Hồ Tây, tiếng chuông chùa có thể ngân vang trọn vẹn trong một không gian thanh tịnh – nơi quá khứ, hiện tại và tương lai gặp nhau trong sự tôn nghiêm và bền vững.