Sức khỏe cộng đồng và bài toán thuế với nước giải khát có đường

Theo các tài liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Bộ Y tế tại Quyết định số 2892/QĐ-BYT ngày 22/10/2022 đã chỉ ra rằng thừa cân béo phì (TCBP) do nhiều nguyên nhân khác nhau

Theo Bộ Y tế và Viện Dinh dưỡng Quốc gia, tỷ lệ thừa cân béo phì tại Việt Nam có xu hướng tăng nhưng vẫn ở mức thấp so với khu vực và thế giới. Năm 2020, tỷ lệ TCBP ở thành thị là 26,8%, nông thôn 18,3% và miền núi chỉ 6,9%. Đặc biệt, theo Liên đoàn béo phì thế giới năm 2022, Việt Nam đứng thứ 200 về TCBP ở người trưởng thành – thấp nhất trong khu vực Đông Nam Á.

Điều đáng lưu ý là Việt Nam vẫn đang đối mặt song song với tình trạng suy dinh dưỡng và thấp còi, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Do đó, chính sách can thiệp sức khỏe cộng đồng cần mang tính tổng thể và thận trọng để không gây tác động tiêu cực đến các nhóm dân cư yếu thế.

Các tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới và Bộ Y tế khẳng định rằng TCBP là kết quả của nhiều nguyên nhân đan xen: chế độ ăn mất cân đối, lười vận động, yếu tố di truyền, môi trường làm việc, giấc ngủ… Trong đó, NGKCD chỉ là một trong nhiều nguồn cung cấp năng lượng, và không phải là yếu tố chủ yếu.

Thống kê của Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho thấy, thực phẩm chứa đường và đồ ngọt chỉ chiếm khoảng 3,6% tổng năng lượng khẩu phần của người Việt, trong khi ngũ cốc chiếm đến 51,4%. Lượng calo từ NGKCD (khoảng 44 kcal/100g) cũng thuộc nhóm thấp nhất trong các thực phẩm chứa đường.

Một điểm rất đáng chú ý là khảo sát tại học đường không cho thấy mối tương quan giữa tiêu thụ NGKCD và tỷ lệ béo phì. Năm 2018, tỷ lệ TCBP ở học sinh thành thị là 41,9% cao hơn nhiều so với nông thôn (17,8%), nhưng trẻ em thành thị lại uống nước ngọt ít hơn (16,1% so với 21,6%). Ngược lại, trẻ em thành thị có hoạt động thể lực ít hơn và thời gian “tĩnh tại” (ngồi yên) nhiều hơn đây mới là yếu tố quan trọng góp phần vào béo phì.

Những kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc đánh thuế NGKCD không mang lại hiệu quả kiểm soát béo phì như kỳ vọng, thậm chí có thể phản tác dụng. Tại Chile, sau khi áp thuế năm 2014, tỷ lệ béo phì vẫn tăng đáng kể. Mexico, Bỉ, Pháp cũng có tình trạng tương tự. Trong khi đó, Nhật Bản – quốc gia có tỷ lệ béo phì thấp nhất thế giới lại không đánh thuế mà chú trọng giáo dục dinh dưỡng và khuyến khích vận động.

Tiêu thụ NGKCD tại Việt Nam: Mức thấp so với thế giới

Thực tế khảo sát tại Việt Nam cho thấy nếu áp thuế, gần 49% người tiêu dùng có xu hướng chuyển sang dùng nước uống chế biến tại chỗ có đường – loại đồ uống khó kiểm soát chất lượng và không nằm trong diện thu thuế, gây ra lỗ hổng trong quản lý.

Theo Bộ Tài chính và Bộ Y tế, tiêu thụ NGKCD ở Việt Nam có xu hướng giảm, từ 50,7 lít/người/năm (2018) xuống còn khoảng 34 lít/người/năm (2020). So với châu Âu (243,9 lít/người), châu Mỹ La tinh (91,98 lít/người) hay Nhật Bản (169,28 lít/người), mức tiêu thụ của Việt Nam còn rất khiêm tốn.

Trong 26 quốc gia châu Âu có mức tiêu thụ NGKCD cao, chỉ 11 nước đánh thuế loại sản phẩm này, và nhiều nước như Đức dù tiêu thụ cao nhất châu Âu vẫn không áp dụng thuế.

Việc đề xuất áp thuế TTĐB đối với NGKCD cần được đánh giá dựa trên các bằng chứng khoa học cụ thể, thực tiễn Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế. Nếu áp dụng chính sách không đúng trọng tâm, không những không giảm được TCBP mà còn gây tác động ngược như gia tăng sử dụng sản phẩm thay thế kém kiểm soát, ảnh hưởng đến doanh nghiệp, việc làm và thu ngân sách.

Thay vì chỉ tập trung vào thuế NGKCD, cần giải pháp đồng bộ bao gồm: giáo dục dinh dưỡng trong trường học, nâng cao nhận thức cộng đồng, khuyến khích vận động thể chất, kiểm soát tổng lượng calo và đường trong khẩu phần, đặc biệt ở các nhóm tuổi nhạy cảm như học sinh./.