Rào cản mới cho doanh nghiệp vừa và nhỏ

Tôi rất tâm đắc với bài viết của tác giả Lan Anh đăng trên Tuan VN-VNN liên quan đến việc xuất khẩu gạo “không quản thì cấm” bám sát tinh thần Nghị quyết 66, 68 của Bộ Chính trị vốn được xem là những văn kiện mang tính chỉ đạo đột phá về cải cách thể chế, phát triển kinh tế tư nhân và đổi mới tư duy quản lý rất hữu ích cho Bộ Công Thương và các cơ quan hữu quan.

Cách đây hơn 7 năm, tôi cũng đã góp ý về đề xuất của Bộ Công Thương quy định xuất khẩu gạo gây khó khăn cho doanh nghiệp và ảnh hưởng đến nông dân đã được Bộ Công Thương tiếp thu và sửa đổi kịp thời. Trong bối cảnh hiện nay, tác giả Lan Anh “mổ xẻ” dự thảo sửa đổi Nghị định 107 về xuất khẩu gạo của Bộ Công Thương là hết sức xác đáng, đặc biệt khi nó có dấu hiệu quay lại tư duy “cấm đoán”, trái ngược hoàn toàn với tinh thần cải cách.

Đây là vấn đề liên quan đến quyền tự do kinh doanh, quyền thuê tài sản là hợp pháp; chi phí gia nhập thị trường, các quy định mới làm tăng gánh nặng không cần thiết và ảnh hưởng tới doanh nghiệp nhỏ, đặc biệt trong ngành có chuỗi liên kết với nông dân.

Bài viết của tác giả Lan Anh thể hiện tinh thần đối thoại, nhưng đủ cứng rắn và cảnh báo: “Nguy cơ lớn nhất không phải là mất thị phần mà là mất lòng tin vào cải cách thể chế.” Đây là cách phản biện có trách nhiệm, đúng mực, rất đáng hoan nghênh.

Nếu đưa thêm so sánh với mô hình quản lý xuất khẩu nông sản ở Thái Lan hoặc Ấn Độ để thấy rằng các quốc gia này cũng có cơ chế giám sát nhưng vẫn mở cho doanh nghiệp nhỏ. Điều này giúp bài viết thêm sức nặng học thuật và dễ thuyết phục hơn với các nhà hoạch định chính sách.

Có thể đưa thêm vài con số về đóng góp của khối doanh nghiệp tư nhân (tỷ trọng xuất khẩu, số lượng doanh nghiệp vừa và nhỏ, đầu tư vào vùng nguyên liệu...) thì sẽ chứng minh mạnh mẽ hơn việc “cắt đường vào” của họ là đi ngược lợi ích tổng thể.

Nhân đây, tôi muốn bàn sâu hơn về vấn đề “Cải cách không thể là tháo một cái áo chật rồi khoác lại một cái áo chật hơn.”.  Trong bối cảnh Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị nhấn mạnh phải “xây dựng thể chế phát triển, mở đường cho kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc dân”, thì đề xuất siết điều kiện trong dự thảo sửa đổi Nghị định 107/2018/NĐ-CP về xuất khẩu gạo lại như một cú lùi khó hiểu. Nó không chỉ đi ngược tinh thần cải cách, mà còn đánh vào đúng những doanh nghiệp vừa và nhỏ là nhóm đang chịu nhiều tổn thương nhất trong nền kinh tế sau đại dịch, biến đổi khí hậu và biến động thị trường toàn cầu.

Không thể đánh đồng "quản lý" với "ngăn cản". 

Quản lý nhà nước hiện đại phải là quản trị bằng nguyên tắc và dữ liệu, chứ không phải bằng sự nghi ngờ và kiểm soát máy móc. Nếu một doanh nghiệp thuê kho đúng pháp luật, vận hành hiệu quả, có hợp đồng xuất khẩu và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, thì tại sao lại phải buộc họ sở hữu tài sản cố định mới được tham gia thị trường? Nếu buộc sở hữu kho thì nhiều doanh nghiệp chẳng còn vốn đầu tư vào vùng nguyên liệu. Mà không đầu tư thì lấy đâu ra gạo sạch, đạt chuẩn?

Thay vì bóp nghẹt đầu vào, cơ quan quản lý cần chuyển sang hậu kiểm và hỗ trợ nâng cao năng lực. Pháp luật không nên “đóng cửa trước”, mà phải “mở cửa có kiểm soát”.

Cải cách là mở lối cho người mới không phải dựng thêm hàng rào.  Dự thảo yêu cầu doanh nghiệp mới phải dự trữ tới 1.250 tấn gạo trong 45 ngày đầu sau cấp phép ngay cả khi chưa có hợp đồng. Đây không chỉ là một “điều kiện phi kinh tế”, mà còn vô hình trung tạo ra một kiểu “cửa phụ” cho các doanh nghiệp cũ đang có lợi thế thị phần.

Trong kinh tế học, hiện tượng này được gọi là “regulatory capture” khi chính sách được thiết kế ra không phải để phục vụ lợi ích công cộng, mà để bảo vệ vị thế của một nhóm đã có mặt trên thị trường. Nếu tư duy cải cách thể chế chỉ phục vụ nhóm đã có sẵn điều kiện, thì làm sao chúng ta khơi thông dòng chảy đổi mới sáng tạo, làm sao doanh nghiệp nhỏ “hóa rồng”?

Doanh nghiệp nhỏ mắt xích yếu nhưng quan trọng trong chuỗi giá trị

Trong chuỗi giá trị lúa gạo, doanh nghiệp nhỏ có vai trò kết nối vùng nguyên liệu, đầu tư kỹ thuật canh tác, sơ chế tại chỗ và thực hiện các đơn hàng đặc thù (gạo hữu cơ, gạo đặc sản). Nếu họ bị loại khỏi sân chơi vì các rào cản hành chính, thì không chỉ thị trường mất tính cạnh tranh, mà nông dân cũng mất đi đối tác đầu tư dài hạn.

Năm 2019, ngay sau khi Nghị định 107 có hiệu lực, số lượng doanh nghiệp xuất khẩu gạo tăng 1,4 lần. Nhiều đơn vị nhỏ ở miền Tây đã mạnh dạn đầu tư nhà máy xay xát, phối hợp liên kết vùng nguyên liệu với hợp tác xã và từng bước đưa gạo đặc sản ra thế giới. Nếu nay bắt họ “sở hữu kho” và “trữ hàng” như doanh nghiệp lớn, thì có khác gì dựng lại “bức tường Berlin” giữa các loại hình doanh nghiệp?

Tư duy “đồng hành” thay cho “kiểm soát” đã đến lúc hành động thực chất

Từ nhiều năm nay, lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước liên tục nói về “chuyển tư duy từ kiểm soát sang phục vụ”; về “chính phủ kiến tạo”; về “thể chế là đòn bẩy”. Nhưng nếu trong văn bản pháp lý vẫn còn nặng mùi bao cấp, thì mọi tuyên ngôn cải cách chỉ dừng lại ở… diễn đàn.

Chúng ta không thể đòi doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, phát triển xanh – số, nếu chính sách vẫn “chăm bón” sự trì trệ bằng các thủ tục cứng nhắc.

Cần dũng cảm gỡ đá khỏi chân doanh nghiệp

Dự thảo sửa đổi Nghị định 107 cần được nhìn lại một cách công tâm và cầu thị, với góc nhìn của doanh nghiệp nhỏ chứ không chỉ từ góc bàn của những người viết chính sách. Việc quản lý xuất khẩu gạo phải đặt trong tổng thể cải cách thể chế và mục tiêu xây dựng môi trường kinh doanh bình đẳng, minh bạch.

Nếu chưa thể tạo bệ đỡ giúp doanh nghiệp nhỏ vươn lên, thì tối thiểu cũng đừng dựng thêm rào cản khiến họ gục ngã. Cải cách thể chế không thể dừng lại ở những khẩu hiệu đẹp trên giấy, mà cần được thúc đẩy bằng hành động thực chất và quyết liệt vì một Việt Nam phát triển công bằng, năng động và hội nhập sâu rộng.