Khi câu chuyện đất đai chạm đến định chuẩn của niềm tin xã hội

Trong bối cảnh Hiến pháp nước ta nhất quán khẳng định nguyên tắc đất đai thuộc sở hữu toàn dân, những băn khoăn, tranh luận xoay quanh Nghị quyết 21-NQ/TW đặt ra một thách thức mang tính cốt lõi. Đó là làm thế nào để giải phóng nguồn lực đất đai phục vụ phát triển, nhưng đồng thời phải bảo đảm được sự công bằng, minh bạch và tối thượng nhất là giữ vững niềm tin của nhân dân.

Nhận thức minh định giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng

Một băn khoăn thực tế và hoàn toàn chính đáng của dư luận hiện nay là: Nếu Nhà nước không tư nhân hóa đất đai, tại sao các doanh nghiệp tư nhân lại liên tục được giao những "khu đất vàng" để phát triển dự án đô thị, thương mại?.

Liệu có hiện hữu nguy cơ tài sản quốc gia bị thâu tóm vào tay các tập đoàn lớn, biến người dân thành những người chỉ còn quyền thuê đất để sinh sống ngay trên quê hương mình?.

Những câu hỏi này không mang ác ý đối đầu, mà xuất phát từ thực tiễn đời sống, bởi với người dân, đất đai không đơn thuần là một tài sản định giá bằng tiền. Để hóa giải băn khoăn này, cần một sự phân định rạch ròi về mặt pháp lý và lý luận giữa "quyền sở hữu" và "quyền sử dụng".

Hiến pháp quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước làm đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Điều này xác lập nguyên tắc: không một cá nhân, tổ chức hay doanh nghiệp nào có quyền sở hữu tư nhân tuyệt đối, vĩnh viễn đối với đất đai như một món hàng thông thường.

Thế nhưng, một nền kinh tế hiện đại không thể vận hành nếu nguồn lực đất đai bị đóng băng. Do đó, Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho các chủ thể trong xã hội dựa trên quy định pháp luật. Quyền sử dụng này mang giá trị kinh tế, được pháp luật bảo vệ và có thể chuyển nhượng, thế chấp, thừa kế nhằm phục vụ sản xuất, kinh doanh, nhà ở.

Nhận thức khách quan ở đây là: việc trao quyền sử dụng đất để khai thác động lực kinh tế hoàn toàn không đồng nghĩa với việc tư nhân hóa đất đai.

Bài toán phân bổ lợi ích: Điểm nghẽn của niềm tin xã hội

Việc không tư nhân hóa đất đai không có nghĩa là hạn chế vai trò của khu vực kinh tế tư nhân. Sự hình thành của các khu đô thị mới, khu công nghiệp, trung tâm thương mại hay hệ thống hạ tầng không thể thiếu nguồn vốn, năng lực quản trị và sự tham gia của các doanh nghiệp.

Khi một doanh nghiệp được giao quyền sử dụng đất, phần đất đó không thuộc sở hữu của họ; vấn đề then chốt nằm ở cơ chế quản lý việc giao đất đó có công khai, minh bạch hay không và giá trị đất đai có được xác định đúng hay không. Thực chất, những bức xúc và tranh luận xã hội gay gắt nhất không bắt nguồn từ việc ai là người đang sử dụng đất. Mâu thuẫn nảy sinh từ câu hỏi hóc búa về sự công bằng: phần giá trị tăng thêm từ đất đai đang thuộc về ai?.

Nhờ có quy hoạch, đầu tư hạ tầng công, một khu đất có thể tăng giá trị lên hàng chục, thậm chí hàng trăm lần. Nếu người dân bị thu hồi đất chỉ nhận được một khoản bồi thường thấp, trong khi giá trị thương mại sau đó phình to biến thành lợi ích vượt trội cho một nhóm nhỏ, thì cảm giác bất công là điều khó tránh khỏi.

Do đó, tiêu chí của một chính sách đất đai ưu việt không nằm ở việc đếm số lượng dự án hay những tòa nhà được dựng lên. Nó phải trả lời được mệnh đề lớn hơn: nguồn lực đặc biệt này đang kiến tạo giá trị chung cho toàn xã hội hay đang bị biến thành công cụ làm giàu chủ yếu của thiểu số?.

Cải cách chính sách, sâu xa hơn cả việc sửa đổi thủ tục, chính là giải quyết bài toán phân bổ lợi ích từ nguồn lực chung này.

Đặt nhân dân làm trung tâm, kiến tạo môi trường minh bạch cho doanh nghiệp

Trong mọi chính sách, người dân phải luôn được đặt ở vị trí trung tâm. Đối với cơ quan quản lý, quyết định thu hồi đất có thể chỉ là một bước đi phát triển kinh tế, nhưng với một gia đình, đó có thể là một cú sốc thay đổi toàn bộ cuộc sống. Mất đất là mất nơi cư trú, mất nghề nghiệp, đánh mất sinh kế và sự ổn định của nhiều thế hệ.

Vì vậy, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải vượt ra khỏi tư duy tính toán giá trị tài sản thuần túy, hướng tới mục tiêu nhân văn hơn: giúp người dân tái thiết cuộc sống và có cơ hội phát triển ở môi trường mới.

Một dự án hoàn thành, nhưng nếu đẩy người dân vào cảnh mất sinh kế, không cơ hội chuyển đổi nghề nghiệp và khó khăn hơn, thì chính sách đó chưa đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng cần được nhìn nhận một cách công bằng. Không phải mọi doanh nghiệp đều hưởng lợi từ chính sách; thực tế nhiều doanh nghiệp chân chính đang trầy trật vì ma trận thủ tục kéo dài, chồng chéo giữa quy định đất đai, đầu tư, xây dựng, đấu thầu và quy hoạch. Để phát triển kinh tế, cần một môi trường pháp lý ổn định để doanh nghiệp an tâm đầu tư dài hạn. Tuy nhiên, tạo điều kiện không đồng nghĩa với trao đặc quyền. Đất đai phải được tiếp cận thông qua cơ chế minh bạch, cạnh tranh bình đẳng. Doanh nghiệp có quyền khai thác giá trị đất đai, nhưng phải gắn liền với trách nhiệm sử dụng hiệu quả và có trách nhiệm với cộng đồng, Nhà nước.

Đổi mới tư duy: Từ "Quản lý" tiến tới "Quản trị" nguồn lực

Nghị quyết 21 đã đặt ra một yêu cầu mang tính bước ngoặt: chuyển đổi từ tư duy "quản lý đất" đơn thuần sang "quản trị nguồn lực đất đai". Đất đai không chỉ là khoản thu ngân sách hay tài sản để giao dịch, mà phải được quản trị như một nguồn lực quốc gia với đòi hỏi cao nhất về tính hiệu quả, minh bạch và trách nhiệm.

Sự chuyển đổi này đòi hỏi sự đồng bộ: công khai thông tin quy hoạch; định giá đất sát thực tế; kiểm soát đầu cơ; xử lý nghiêm đất bỏ hoang hoặc sử dụng sai mục đích; bảo vệ quyền lợi người dân; đồng thời tạo bệ phóng cho doanh nghiệp đầu tư chân chính. Việc giữ đất cho toàn dân không chỉ để thỏa mãn nguyên tắc pháp lý của Hiến pháp, mà nó là một cam kết chính trị - xã hội sâu sắc rằng nguồn lực này phải được quản lý vì lợi ích chung của quốc gia.

Nguyên tắc đó chỉ có ý nghĩa khi người dân cảm thấy thực sự được bảo vệ, doanh nghiệp thấy được môi trường hoạt động bình đẳng, và Nhà nước minh chứng được năng lực quản lý công bằng, trách nhiệm.

Lời kết

Một chính sách đất đai thành công tuyệt đối không phải là chính sách giữ đất đứng yên, cũng không phải là công cụ tạo đặc lợi cho một nhóm người. Chính sách đúng đắn phải biến đất đai thành động lực phát triển quốc gia, tạo cơ hội sinh kế cho nhân dân và sức mạnh lâu dài cho đất nước.

Câu hỏi mang tính thời đại không còn dừng lại ở việc "đất thuộc về ai", mà là "đất đai của toàn dân đang thực sự phục vụ cho lợi ích của toàn dân như thế nào". Khi, và chỉ khi, câu trả lời ấy được hiện thực hóa bằng sự minh bạch, bằng sự phân bổ lợi ích công bằng và bằng sự củng cố niềm tin xã hội, thì nguyên tắc "sở hữu toàn dân" mới thực sự tỏa sáng giá trị cốt lõi của nó trong đời sống.