Đừng để cây gẫy đổ đè chết người mới nghĩ đến việc thay cây

Nhưng với cây xanh đô thị, chờ đến khi cây gãy đổ mới xử lý thì đã quá muộn. Tôi đã từng đề cập đến hai vấn đề tưởng như khác nhau nhưng thực ra có liên quan rất chặt chẽ đến cách chúng ta quy hoạch và quản lý cây xanh trong thành phố.

Trồng cây nhỏ để có cây lớn, thay vì cố tạo ngay một hàng cây lớn

Hiện nay, ở một số nơi, người ta thường đưa những cây đã được nuôi dưỡng trong vườn ươm ra trồng trên các tuyến đường mới hoặc dùng để thay thế cây cũ. Để cây có kích thước lớn ngay khi trồng, bộ rễ của cây thường đã bị cắt gọn và nằm trong một bầu đất tương đối nhỏ.

Nhìn trước mắt, cách làm này có một ưu điểm rất rõ: đường phố nhanh chóng có được một hàng cây tương đối lớn, cảnh quan lập tức trở nên đẹp hơn. Nhưng cái đẹp có được trong vài năm đầu đôi khi phải trả giá bằng sự yếu ớt của cây về lâu dài.

Một cây lớn muốn đứng vững không chỉ nhờ thân cây mà còn nhờ một bộ rễ đủ rộng và đủ sâu. Nếu bộ rễ bị cắt quá nhiều trước khi đem trồng, cây có thể phát triển phần thân và tán bên trên nhưng lại không có một hệ rễ tương xứng ở bên dưới. Khi gặp mưa lớn, gió mạnh, nguy cơ bật gốc vì thế có thể tăng lên.

Cách làm bền vững hơn có lẽ lại đơn giản hơn: hãy trồng cây nhỏ và cho cây thời gian lớn lên cùng thành phố.

Trong những năm đầu, con đường có thể chưa đẹp. Cây chưa đủ lớn để tạo bóng mát, hàng cây chưa đủ dày để tạo nên một cảnh quan ấn tượng. Nhưng đổi lại, cây có nhiều thời gian phát triển bộ rễ ngay tại nơi nó sẽ sống lâu dài. Cây và đất có thời gian thích nghi với nhau.

Đó là cách đầu tư vào tương lai thay vì chỉ tìm một cảnh quan đẹp ngay lập tức.

Những đại thụ là một di sản, nhưng di sản không có nghĩa là bất biến

Một câu chuyện khác đáng suy nghĩ là những hàng cây cổ thụ đã trở thành hình ảnh quen thuộc của Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.

Hình ảnh: Cây xanh đổ khiến một người tử vong và một người bị thương trước cửa đại học sư phạm TP.Hồ Chí Minh tối ngày 18/9/2026

Ở Sài Gòn, dấu ấn của nhà thực vật học Jean-Baptiste Louis Pierre trong lịch sử cây xanh đô thị là rất lớn. Ông là người giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển Thảo Cầm Viên Sài Gòn từ thế kỷ XIX, nghiên cứu hệ thực vật Đông Dương và gây trồng nhiều loài cây. Nhiều cây được nuôi dưỡng trong các vườn ươm rồi đưa ra trồng ở các đại lộ, quảng trường và không gian công cộng của Sài Gòn.

Vì thế, những cây cổ thụ còn lại trong thành phố hôm nay không chỉ là cây. Chúng là những dấu tích sống của lịch sử đô thị. Điều đó cần được trân trọng.

Nhưng cũng chính vì coi cây cổ thụ là một phần ký ức của thành phố nên chúng ta càng cần nhìn vấn đề một cách tỉnh táo: giá trị lịch sử không thể tự động đồng nghĩa với việc một cây phải được giữ lại bằng mọi giá.

Thành phố của thế kỷ XIX không phải thành phố của thế kỷ XXI.

Ngày trước, một con đường có thể đủ rộng cho một cây sao, cây dầu hay một cây cổ thụ với bộ rễ và tán cây khổng lồ. Ngày nay, cùng không gian ấy có thể là nơi có hàng nghìn người đi bộ, xe máy, ô tô, hệ thống điện, cáp viễn thông, công trình ngầm, biển báo, chiếu sáng và vô số hạ tầng khác.

Một cây từng hoàn toàn phù hợp với đô thị lúc nó được trồng có thể trở nên không còn phù hợp khi đô thị đã thay đổi.

Đây là điều cần được nhìn nhận bình tĩnh. Cây càng lớn chưa chắc càng tốt cho đô thị. Có một quan niệm khá phổ biến: cây xanh càng lớn thì thành phố càng xanh.

Điều đó chỉ đúng một phần.

Một cây lớn cho bóng mát, hấp thụ carbon, tạo cảnh quan và mang lại giá trị sinh thái đáng kể. Nhưng khi cây phát triển vượt quá khả năng đáp ứng của không gian đô thị, những lợi ích ấy bắt đầu đi cùng những vấn đề khác.

Tán cây quá lớn có thể che phủ quá nhiều không gian. Cành lớn, già hoặc có cấu trúc không ổn định có thể trở thành nguy cơ khi gặp mưa giông. Bộ rễ lớn có thể ảnh hưởng đến vỉa hè, công trình và hệ thống hạ tầng. Một cây cổ thụ trong một khuôn viên rộng rãi là một chuyện; một cây cổ thụ nằm ngay sát lòng đường, dưới hệ thống điện và giữa mật độ giao thông rất cao lại là chuyện khác.

Bởi vậy, câu hỏi của quản lý cây xanh đô thị không nên chỉ là:

“Cây này có đẹp không?” mà phải là: “Cây này còn phù hợp với không gian đô thị hiện nay không?” Và quan trọng hơn: “Mức độ rủi ro của nó là bao nhiêu?”

Nếu câu trả lời cho thấy một cây đã trở thành nguy cơ đáng kể, việc thay thế nó không nhất thiết là hành động chống lại cây xanh. Ngược lại, đó có thể là một phần của chính sách bảo vệ cây xanh lâu dài.

Đừng biến việc đốn một cây thành một cuộc đối đầu với cư dân

Mỗi khi một cây cổ thụ bị đốn hạ, phản ứng của người dân là điều dễ hiểu. Một cây đã đứng hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm, không chỉ có giá trị sinh học. Nó nằm trong ký ức của nhiều thế hệ. Người ta đã đi qua nó, ngồi dưới bóng nó, chụp ảnh dưới tán nó. Vì vậy, khi nhìn thấy một cây bị chặt, nhiều người có cảm giác như một phần ký ức của thành phố bị xóa đi.

Không thể chỉ yêu cầu người dân “hãy hiểu cho chính quyền”. Điều cần thiết là chính quyền phải giải thích cho người dân hiểu. Nếu một cây phải được thay thế, cần công khai lý do: tuổi cây, tình trạng thân và cành, tình trạng bộ rễ, mức độ nghiêng, bệnh lý, khả năng chịu gió, khoảng cách với công trình và mật độ giao thông tại vị trí đó. Nếu có thể, cần có đánh giá độc lập và hồ sơ theo dõi sức khỏe cây.

Khi người dân được biết một cây được thay thế vì nguy cơ thực sự, thay vì chỉ nhận được một thông báo ngắn gọn rằng “cây không an toàn”, cách nhìn của cộng đồng sẽ khác.

Và tốt hơn nữa, mỗi cây bị thay thế nên được coi là một cơ hội để trồng một cây mới phù hợp hơn với không gian của thế kỷ XXI.

Hàng long não Nguyễn Văn Trỗi: một gợi ý đáng suy nghĩ

Hàng cây long não trên tuyến Nam Kỳ Khởi Nghĩa – Nguyễn Văn Trỗi từng là một ví dụ đáng chú ý về bài toán lựa chọn cây cho đô thị. Báo chí từng ghi nhận nhiều cây trên tuyến này sinh trưởng kém, có cây chết khô; cơ quan quản lý khi đó đã xem xét phương án thay thế và cho rằng long não không phát triển tốt trong điều kiện thổ nhưỡng của một số đoạn tuyến.

Nhưng điều đáng chú ý ở đây không chỉ là câu chuyện một loài cây có phù hợp hay không. Điều đáng chú ý hơn là nguyên tắc: cây đô thị phải được lựa chọn theo không gian mà nó sẽ sống, chứ không chỉ theo vẻ đẹp của nó khi trưởng thành.

Một cây có chiều cao vừa phải, thân đủ lớn nhưng không quá đồ sộ, tán có thể kiểm soát, bộ rễ phù hợp với vỉa hè và có khả năng chịu được điều kiện khí hậu đô thị có thể thích hợp hơn một cây khổng lồ dù cây khổng lồ ấy đẹp hơn rất nhiều. Mục tiêu không phải là làm cho thành phố có những cây lớn nhất. Mục tiêu là làm cho thành phố có những cây phù hợp nhất.

Thành phố cần một thế hệ cây xanh mới

Có lẽ đã đến lúc chúng ta thay đổi một cách nhìn. Đừng xem việc thay một cây cổ thụ không còn an toàn là một sự mất mát đơn thuần. Hãy xem đó là một phần của quá trình chuyển tiếp giữa hai thế hệ cây xanh.

Những cây cổ thụ khỏe mạnh, có giá trị đặc biệt và còn phù hợp với không gian cần được bảo tồn. Những cây có nguy cơ cao cần được đánh giá khách quan và có phương án xử lý trước khi xảy ra tai nạn. Những cây đã chết hoặc suy thoái nghiêm trọng cần được thay thế bằng những loài cây phù hợp hơn.

Quan trọng nhất là phải có quy hoạch cây xanh theo vòng đời, chứ không phải chỉ quản lý cây sau khi đã trồng. Một thành phố văn minh không chỉ biết trồng cây.

Một thành phố văn minh còn phải biết cây nào nên giữ, cây nào cần chăm sóc, cây nào cần thay thế và trồng cây gì để hai mươi, năm mươi năm sau thành phố vẫn có một hệ thống cây xanh khỏe mạnh và an toàn.

Chúng ta không thể cứ chờ một cơn giông làm cây gãy đổ, chờ một thân cây bật gốc, chờ một tai nạn xảy ra rồi mới bắt đầu bàn về an toàn cây xanh. Bởi khi ấy, cái giá phải trả có thể không còn là một cái cây. Có thể là một chiếc xe, một mái nhà, một công trình. Và đau lòng nhất, có thể là một mạng người.

Cây xanh là tài sản của thành phố. Nhưng một tài sản chỉ thực sự có giá trị khi nó vừa đem lại lợi ích cho con người, vừa được quản lý bằng trách nhiệm đối với sự an toàn của con người.