Doanh nhân thương binh – Sáng trong bóng tối

Trong muôn vàn câu chuyện xúc động ấy, có một người đã làm điều tưởng như không thể; một thương binh mù lòa, thân thể chằng chịt vết thương, nhưng lại đứng vững nơi thương trường khốc liệt, tạo công ăn việc làm cho hàng trăm phận đời yếu thế. Đó là Trần Huy Tôn – một ngọn lửa không tắt, sáng lên giữa bóng tối, soi đường cho nhiều người khác.

       Từ chiến hào Quảng Nam đến bóng tối vĩnh viễn

Sinh ra ở một làng quê Bắc Bộ, Trần Huy Tôn nhập ngũ khi tuổi đời vừa ngoài đôi mươi. Chiến trường Quảng Nam – nơi anh chiến đấu là vùng đất dữ, những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ vẫn liên tục hứng bom đạn, mìn gài. Năm 1974, trong một trận càn, một quả mìn đã cướp đi đôi mắt, để lại trên cơ thể anh nhiều vết thương chí mạng. Thuộc diện thương binh nặng nhất, được Nhà nước trợ cấp và bố trí hộ lý, anh có thể chọn một cuộc sống tĩnh lặng, an nhàn.

Nhưng với Tôn, đó là một sự “chết dần” về tinh thần. Anh nói với tôi trong một lần trò chuyện: “Nghèo vật chất chưa đáng sợ. Nghèo trí thức, nghèo ý nghĩa sống mới khiến người ta tàn phế thật sự. Nếu chỉ sống để nhận trợ cấp, ta sẽ đánh mất chính mình.” Chính suy nghĩ ấy đã đưa anh – một người mù lòa bước vào thương trường, nơi mà ngay cả những người lành lặn cũng dễ dàng gục ngã.

        Xí nghiệp của những phận đời “bị bỏ lại”

Năm 1979, với sự giúp đỡ của đồng đội, Trần Huy Tôn thành lập Hợp tác xã Tân Quang – tiền thân của Xí nghiệp 202 Tân Quang. Ban đầu, chỉ 30 lao động, tất cả đều là thương binh hoặc người tàn tật. Không thầy, không trường lớp, Tôn tự học kỹ thuật cơ khí, rồi truyền dạy lại: sản xuất bulông, may phớt đánh bóng phụ tùng xe đạp, ép cúc nhựa cho quân đội.

Những ngày đầu, có lúc cả xí nghiệp chỉ đủ tiền mua sắt vụn, phải hàn từng mảnh để luyện tay nghề. Thợ đều là người khuyết tật, thao tác chậm, sản phẩm nhiều lần bị trả lại. Nhưng Tôn không nản. Anh kiên nhẫn huấn luyện, tìm thị trường ngách, rồi từ một xưởng nhỏ, xí nghiệp đã có hơn 90 lao động chỉ sau vài năm phần lớn là những người mà xã hội từng xem là “không thể làm việc”.

Tác giả bên phải  trò chuyện cùng doanh nhân – thương binh Trần Huy Tôn.

Năm 2004, không dừng lại, Tôn cùng cộng sự lập Công ty TNHH Starfood tại Hưng Yên, sản xuất thực phẩm đóng hộp cung cấp cho siêu thị. Mù hoàn toàn, anh vẫn nắm giữ vai trò điều phối: soạn thảo kế hoạch kinh doanh bằng chữ nổi, gọi điện tìm vốn, nghiên cứu dây chuyền công nghệ qua hàng giờ nghe sách và tài liệu quốc tế. “Linh hồn” của doanh nghiệp là một người không nhìn thấy, nhưng luôn thấy xa.

Năm 2014, tuổi 65, sức khỏe giảm sút, Tôn chuyển giao quyền điều hành Starfood, lui về tái cơ cấu Xí nghiệp Tân Quang, chuyển đổi thành công ty, tiếp tục tạo việc làm cho hàng chục người yếu thế.

       Ánh sáng từ một trí tuệ không khuất phục

Những ai từng gặp Trần Huy Tôn đều ấn tượng với phong thái của anh. Đôi mắt khép lại, nhưng giọng nói rành rọt, câu chuyện dứt khoát, nhiều khi đầy tính phản biện xã hội. Mỗi ngày, anh dành ít nhất ba giờ để đọc báo chữ nổi, nghe tin tức, phân tích diễn biến kinh tế – chính trị toàn cầu. Từ đó, anh đúc rút: “Không sợ quan tham, vì luật pháp có thể trị. Sợ nhất là quan ngu – kéo lùi đất nước, và chính sự ngu dốt ấy lại sinh ra tham nhũng.”

Không chỉ là một doanh nhân, Tôn còn là một người giàu tình nghĩa. Năm 2005, anh hai lần dẫn con cháu vào Bình Định tìm hài cốt anh trai – liệt sĩ Trần Trung Thu, hy sinh năm 1971. Có lần cổng nghĩa trang khóa, anh vẫn quyết trèo qua tường. Với Tôn, “trả nghĩa cho đồng đội, gia đình và quê hương quan trọng không kém kinh doanh.”

        Câu chuyện vượt khỏi một cá nhân

Trần Huy Tôn là tấm gương, nhưng câu chuyện của anh cũng gióng lên hồi chuông về chính sách: làm sao để những “ngọn lửa trong bóng tối” không còn hiếm hoi?

Nhìn ra thế giới, nhiều quốc gia đã tạo hành lang vững chắc cho người yếu thế tham gia kinh tế. Ở Nhật Bản, mô hình Japan Sun Industries từ năm 1965 đã tuyển hơn 3.000 lao động khuyết tật trong sản xuất, dịch vụ, công nghệ cao. Luật buộc doanh nghiệp trên 100 nhân viên phải có ít nhất 2,3% lao động khuyết tật, nếu không sẽ bị phạt và công khai danh tính.

Đức có quỹ Aktion Mensch, mỗi năm phân bổ hơn 200 triệu euro từ xổ số từ thiện, tài trợ hàng nghìn dự án khởi nghiệp và đào tạo nghề cho người khuyết tật. Hàn Quốc lập các trung tâm “Incubators for Disabled Entrepreneurs”, cung cấp không gian làm việc miễn phí, huấn luyện kỹ năng, kết nối thị trường giúp hơn 50% người khuyết tật tham gia kinh tế, cao hơn nhiều nước châu Á.

Những mô hình này cho thấy, nếu chính sách minh bạch, nhân văn, những doanh nhân như Trần Huy Tôn có thể trở thành hạt nhân của cộng đồng doanh nghiệp đặc thù, góp phần vào sự thịnh vượng chung.

        Ngọn lửa nối dài ký ức tháng Bảy

Ngày 27/7, khi khói hương lan tỏa khắp nghĩa trang liệt sĩ, hình ảnh Trần Huy Tôn như nối dài ký ức tháng Bảy. Anh là minh chứng rằng, chiến tranh kết thúc không có nghĩa là những người lính dừng cống hiến. Dẫu đôi mắt vĩnh viễn khép lại, một ánh sáng khác – ánh sáng của ý chí, trí tuệ và lòng nhân ái vẫn cháy rực, soi đường cho những người cùng cảnh ngộ, truyền cảm hứng cho cả những người lành lặn đang bi quan, mỏi mệt.

Và như thế, giữa tháng Bảy tri ân, bên những hàng bia trắng lặng im, ta nhận ra một chân lý giản dị mà sâu xa: có những ngọn lửa, dù đôi mắt không còn thấy, vẫn cháy sáng để dẫn lối cho cộng đồng. Trần Huy Tôn – người lính mù năm nào chính là minh chứng rằng sức mạnh của một dân tộc không chỉ nằm ở quá khứ hiển hách, mà còn ở những con người kiên cường đang viết tiếp hiện tại. Đất nước cần những ngọn lửa ấy để đi tới một tương lai xứng đáng với hy sinh của các thế hệ cha anh.