Sự xuất hiện của nhiều trụ sở công dôi dư hiện nay là hệ quả tất yếu của quá trình sắp xếp lại đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy Nhà nước. Khi nhiều tỉnh, xã được hợp nhất, khi cấp huyện được bỏ, số lượng đầu mối quản lý giảm xuống, nhưng hệ thống trụ sở được hình thành trong mô hình cũ vẫn còn nguyên. Chính sự lệch pha giữa cải cách tổ chức và tái cấu trúc tài sản công đã tạo ra làn sóng trụ sở dôi dư ở nhiều địa phương.

Xử lý trụ sở dôi dư sau sáp nhập: Cần quyết liệt, tránh lặp lại bài học cũ. 

Trước đây, mỗi tỉnh, mỗi huyện, mỗi xã đều gắn với một trung tâm hành chính và một trụ sở làm việc riêng. Khi các đơn vị này được sáp nhập, nhu cầu sử dụng không gian làm việc giảm đi, nhưng các công trình, khu đất và hạ tầng đi kèm vẫn tồn tại. Vì vậy, trụ sở dôi dư không chỉ là vài tòa nhà bỏ trống, mà là những tài sản được đầu tư bằng ngân sách, gắn với quỹ đất và hạ tầng có giá trị đáng kể.

Hiện tượng này cũng phản ánh đặc điểm của mô hình quản trị trước đây: mỗi cấp quản lý gắn với một trụ sở tương ứng. Khi mô hình tổ chức thay đổi theo hướng tinh gọn và tập trung đầu mối, hệ thống trụ sở được hình thành trong thời kỳ trước lập tức bộc lộ độ trễ.

Vì vậy, vấn đề không phải là có hay không có trụ sở dôi dư, mà là cách chúng ta xử lý phần tài sản phát sinh sau cải cách. Một cuộc cải cách bộ máy chỉ thật sự trọn vẹn khi đi kèm với việc tái cấu trúc và khai thác hiệu quả nguồn lực công gắn với bộ máy ấy.

Trong quản trị công, lãng phí không chỉ xảy ra khi chi tiêu quá mức, mà còn xuất hiện khi nguồn lực đã đầu tư không được khai thác hiệu quả. Nhìn từ góc độ đó, trụ sở công dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính có thể trở thành một dạng lãng phí đáng kể nếu không được xử lý kịp thời.

Trước hết là lãng phí tài sản công. Phần lớn trụ sở cơ quan nhà nước được xây dựng bằng ngân sách, nhiều công trình còn khá mới và nằm trên những khu đất có vị trí thuận lợi. Khi các trụ sở này bị bỏ không hoặc sử dụng cầm chừng, giá trị đầu tư ban đầu không những không được phát huy mà còn hao mòn theo thời gian.

Hiện trên địa bàn thành phố Hoa Lư (Ninh Bình) có hàng loạt trụ sở dôi dư, bỏ hoang nhiều năm. Ảnh: Nguyễn Trường

Lãng phí còn lớn hơn ở cơ hội phát triển bị bỏ lỡ. Mỗi trụ sở công gắn với một quỹ đất- trong nhiều trường hợp là quỹ đất có giá trị trong không gian đô thị hoặc trung tâm xã. Nếu những khu đất này bị bỏ trống trong thời gian dài, địa phương sẽ đánh mất cơ hội sử dụng chúng cho các mục tiêu phát triển kinh tế- xã hội như giáo dục, y tế, dịch vụ hay sản xuất.

Ngoài ra, những công trình bỏ trống kéo dài còn dễ xuống cấp, làm tăng chi phí bảo vệ, duy tu và có thể phát sinh những rủi ro trong quản lý tài sản công.

Vì vậy, trụ sở dôi dư không nên chỉ được xem là phần “thừa” của cải cách bộ máy, mà là một bài toán quản trị nguồn lực cần được giải quyết kịp thời.

Nếu nhìn trụ sở công dôi dư chỉ như một vấn đề hậu cần hành chính, cách xử lý thường sẽ dừng lại ở những biện pháp mang tính kỹ thuật: niêm phong, bảo quản, chờ quyết định chuyển giao hoặc bán đấu giá khi có điều kiện. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, đây thực chất là một cơ hội để tái cấu trúc nguồn lực công phục vụ phát triển địa phương. Điều quan trọng trước hết là phải thay đổi tư duy: tài sản công không chỉ là phương tiện phục vụ bộ máy hành chính, mà còn là một nguồn lực phát triển có thể được khai thác theo nhiều cách linh hoạt và sáng tạo.

Trụ sở các đơn vị sự nghiệp thuộc UBND Thành phố Thái Bình (cũ) được cải tạo thành 4 phòng học, 7 phòng bộ môn và 10 phòng chức năng giúp giải bài toán về cơ sở vật chất cho trường Trung học cơ sở Trần Phú. (Ảnh: Thế Duyệt/TTXVN)

Trên thực tế, nhiều trụ sở dôi dư có vị trí khá thuận lợi, hạ tầng đã hoàn chỉnh, diện tích đủ lớn để chuyển đổi sang những chức năng phục vụ trực tiếp đời sống người dân. Ở những nơi còn thiếu trường lớp, trạm y tế, nhà sinh hoạt cộng đồng hoặc các thiết chế văn hóa- thể thao, việc cải tạo các trụ sở cũ để phục vụ những mục tiêu xã hội như vậy sẽ tiết kiệm đáng kể chi phí đầu tư mới, đồng thời nhanh chóng đáp ứng nhu cầu của cộng đồng. Một tòa nhà từng là nơi làm việc của bộ máy hành chính hoàn toàn có thể trở thành một trung tâm học tập cộng đồng, một thư viện, một cơ sở đào tạo nghề hoặc một không gian sinh hoạt văn hóa của địa phương.

Bên cạnh đó, một số trụ sở nằm ở vị trí trung tâm đô thị hoặc khu dân cư đông đúc còn có thể trở thành nguồn lực kinh tế nếu được khai thác hợp lý. Những khu đất này có thể được đưa vào đấu giá hoặc cho thuê theo quy định để phát triển các hoạt động thương mại, dịch vụ, tạo thêm nguồn thu cho ngân sách địa phương. Trong bối cảnh nhiều địa phương đang cần nguồn lực để đầu tư cho hạ tầng và an sinh xã hội, việc chuyển hóa các tài sản công dôi dư thành nguồn thu hợp pháp sẽ góp phần tạo thêm dư địa tài chính cho phát triển.

Một hướng đi đáng chú ý khác là tận dụng các trụ sở cũ để hình thành không gian hỗ trợ khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo ở địa phương. Nhiều doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã, nhóm khởi nghiệp ở các tỉnh, huyện thường gặp khó khăn về mặt bằng làm việc hoặc cơ sở hạ tầng ban đầu. Nếu một phần trụ sở dôi dư được cải tạo thành các không gian làm việc chung, trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, trung tâm chuyển giao công nghệ hoặc dịch vụ tư vấn sản xuất- kinh doanh, thì những tài sản vốn được xây dựng cho bộ máy hành chính lại có thể trở thành bệ đỡ cho khu vực kinh tế địa phương.

Ngoài ra, trong bối cảnh nhu cầu nhà ở xã hội và nhà ở cho người thu nhập thấp đang ngày càng gia tăng ở nhiều nơi, một số trụ sở có quy mô và kết cấu phù hợp cũng có thể được nghiên cứu chuyển đổi sang mục đích này. Việc tận dụng các công trình sẵn có sẽ giúp giảm chi phí đầu tư, rút ngắn thời gian triển khai và góp phần giải quyết một vấn đề xã hội đang rất cấp thiết.

Tất nhiên, không phải mọi trụ sở dôi dư đều có thể khai thác theo cùng một cách. Có những công trình phù hợp với mục tiêu xã hội, có những khu đất thích hợp cho hoạt động kinh tế, cũng có những tài sản nên được bán đấu giá để chuyển hóa thành nguồn lực tài chính cho địa phương. Điều quan trọng là phải có cách tiếp cận linh hoạt, đánh giá cụ thể từng loại tài sản để lựa chọn phương án sử dụng tối ưu, thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả.

Trên thực tế, nhiều địa phương đều nhận thức khá rõ giá trị của các trụ sở dôi dư và cũng có không ít ý tưởng để khai thác chúng. Tuy nhiên, từ ý tưởng đến thực hiện lại là một khoảng cách không nhỏ. Nguyên nhân chủ yếu không nằm ở sự thiếu quyết tâm, mà nằm ở những ràng buộc về thể chế trong quản lý tài sản công.

Hiện nay, hệ thống quy định về quản lý và sử dụng tài sản công được thiết kế với mục tiêu rất đúng đắn là bảo đảm chặt chẽ, tránh thất thoát và lãng phí. Nhưng trong bối cảnh cải cách bộ máy và sắp xếp lại đơn vị hành chính trên quy mô lớn, những quy định vốn được xây dựng cho trạng thái ổn định của bộ máy lại bộc lộ độ cứng nhất định. Nhiều thủ tục liên quan đến chuyển đổi mục đích sử dụng, điều chuyển, cho thuê hoặc đấu giá tài sản công còn phức tạp, kéo dài, khiến việc khai thác các trụ sở dôi dư bị chậm trễ. Trong khi đó, tâm lý lo ngại trách nhiệm trong quản lý tài sản công cũng khiến không ít địa phương lựa chọn giải pháp an toàn là “để đó”, chờ hướng dẫn hoặc quyết định từ cấp trên.

Vì vậy, để biến các trụ sở dôi dư thành nguồn lực phát triển, trước hết cần hoàn thiện khung thể chế về quản lý tài sản công theo hướng linh hoạt hơn nhưng vẫn bảo đảm minh bạch và kiểm soát chặt chẽ. Điều quan trọng là phải thiết kế những cơ chế đủ rõ ràng để các địa phương có thể chủ động lựa chọn phương án khai thác phù hợp, thay vì phải xử lý từng trường hợp theo những thủ tục kéo dài.

Một hướng quan trọng là đơn giản hóa các thủ tục chuyển đổi mục đích sử dụng đối với trụ sở dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính. Khi các trụ sở này không còn phục vụ chức năng hành chính, việc chuyển đổi sang các mục tiêu phục vụ cộng đồng như giáo dục, y tế, văn hóa hoặc dịch vụ công cần được tạo điều kiện thuận lợi hơn. Điều này không chỉ giúp tài sản nhanh chóng được đưa vào sử dụng trở lại mà còn tiết kiệm đáng kể chi phí đầu tư mới cho hạ tầng xã hội.

Tòa nhà Trụ sở Ủy ban nhân dân thành phố Biên Hòa (cũ) được sắp xếp làm Trung tâm Phục vụ hành chính công tỉnh Đồng Nai và một số đơn vị.

Bên cạnh đó, cần tăng quyền chủ động cho chính quyền địa phương trong việc quyết định phương án khai thác tài sản công dôi dư. Không nơi nào hiểu rõ nhu cầu phát triển của địa phương bằng chính địa phương đó. Có nơi cần thêm trường học, có nơi cần không gian cho hoạt động cộng đồng, có nơi lại có điều kiện khai thác thương mại để tăng nguồn thu ngân sách. Khi địa phương được trao quyền chủ động trong khuôn khổ pháp luật rõ ràng và minh bạch, các trụ sở dôi dư sẽ có cơ hội được khai thác hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, cùng với việc tăng quyền chủ động, cũng cần đặt ra yêu cầu cao về minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý và khai thác tài sản công. Các phương án chuyển đổi, cho thuê hoặc đấu giá trụ sở dôi dư cần được công khai, giám sát chặt chẽ để tránh thất thoát và lợi ích nhóm. Chỉ khi quá trình khai thác tài sản công diễn ra minh bạch và có trách nhiệm, niềm tin của xã hội đối với việc sử dụng nguồn lực công mới được củng cố.

Nhìn rộng hơn, việc xử lý hiệu quả các trụ sở công dôi dư chính là một phần của bài toán nâng cao năng lực quản trị tài sản công trong giai đoạn cải cách bộ máy. Khi bộ máy nhà nước được sắp xếp theo hướng tinh gọn, hệ thống tài sản gắn với bộ máy đó cũng cần được quản trị theo một tư duy mới: linh hoạt hơn, hiệu quả hơn và gắn chặt hơn với mục tiêu phát triển.

Cải cách bộ máy nhà nước luôn nhằm mục tiêu sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực của quốc gia. Nhưng cải cách chỉ thực sự trọn vẹn khi phần “dư thừa” của mô hình cũ cũng được quản trị một cách thông minh và hiệu quả.

Những trụ sở công dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính vì thế không nên chỉ được nhìn như những tòa nhà bỏ trống cần xử lý, mà cần được coi là một nguồn lực phát triển đang chờ được đánh thức. Nếu có tư duy đúng và thể chế phù hợp, những tài sản này có thể tiếp tục phục vụ cộng đồng dưới những hình thức mới.

Khi đó, cải cách bộ máy không chỉ làm cho nhà nước tinh gọn hơn, mà còn giúp mỗi mét vuông tài sản công được sử dụng hiệu quả hơn cho sự phát triển của đất nước.

Dù vấn đề xử lý trụ sở công dôi dư đã được đặt ra từ lâu và có nhiều văn bản chỉ đạo nhưng thực tế tại nhiều địa phương, công tác này vẫn diễn ra rất chậm chạp. Có ba “nút thắt” chính đang cản trở quá trình này. 

Thứ nhất là tình trạng chồng chéo trong quản lý - trụ sở công có thể do bộ, ngành nắm giữ, hoặc thuộc thẩm quyền địa phương, dẫn đến lúng túng trong việc phân cấp và thống nhất phương án xử lý.

Thứ hai, dù hành lang pháp lý đã khá đầy đủ, nhưng khâu tổ chức thực hiện lại thiếu quyết liệt, đặc biệt là từ những người đứng đầu cơ quan được giao trách nhiệm. Khi những người được giao nhiệm vụ thiếu ý thức trách nhiệm, người đứng đầu thiếu sự chỉ đạo sát sao và tinh thần dám làm, dám chịu trách nhiệm, thì mọi sự chỉ đạo từ Chính phủ cũng không thể chuyển thành hành động, diễn tiến công việc sẽ bị chậm, muộn.

Thứ ba là sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan còn rời rạc, chưa thật sự đồng bộ, khiến tiến độ xử lý tài sản công bị kéo dài. Nếu không tháo gỡ triệt để ba điểm nghẽn này, nguy cơ lãng phí trụ sở công sẽ luôn tiềm ẩn, thậm chí là một thực tế có thể dự báo.

Để tháo gỡ những nút thắt và tạo chuyển biến rõ rệt trong xử lý trụ sở công dôi dư thì cần sự đồng bộ trong hành động của tất cả các bên liên quan, thực hiện nghiêm túc các chỉ đạo của Thủ tướng chính phủ, hướng dẫn của Bộ Tài chính.

Nếu người đứng đầu không hoàn thành nhiệm vụ, thì cần phải có cơ chế xem xét, xử lý trách nhiệm cá nhân một cách nghiêm túc và minh bạch.

Bên cạnh đó, hệ thống văn bản hướng dẫn về xử lý tài sản công cần được tiếp tục hoàn thiện, rõ ràng và thống nhất từ Trung ương đến địa phương, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho các cơ quan, đơn vị thực thi. Nhanh chóng hoàn thiện và ban hành văn bản hướng dẫn sẽ giúp giảm bớt lúng túng, mâu thuẫn trong quá trình triển khai thực tế; đồng thời hạn chế tối đa tình trạng đùn đẩy, chồng chéo trong trách nhiệm. Với việc này, Chính phủ cũng cần đặt ra thời hạn cụ thể cho các bên liên quan, cụ thể là các bộ/ngành/địa phương/cơ quan, đơn vị.

Ngoài ra, Bộ Tài chính cần tiếp tục phát huy vai trò đầu mối để theo dõi, giám sát, thúc đẩy cơ chế phối hợp liên ngành, liên cấp một cách chặt chẽ, có lộ trình cụ thể để kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn đang làm chậm quá trình xử lý.

Khi các yếu tố về con người, pháp lý và cơ chế vận hành được thiết lập đầy đủ và đồng bộ, cùng sự đốc thúc thường xuyên của các cơ quan có thẩm quyền và trách nhiệm ở cấp Trung ương thì việc xử lý trụ sở dôi dư mới thực sự có thể chuyển động theo kế hoạch, góp phần khai thông nguồn lực, chống lãng phí và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội./.