Quang Trung dưới góc nhìn từ các tài liệu lưu trữ Pháp

Bản gốc báo cáo mật của Conway ngày 18/6/1788 hiện đang lưu trữ tại Lưu trữ Quốc gia Pháp về các lãnh thổ hải ngoại và thuộc địa cũ – ANOM , khẳng định  Nguyễn Ánh “không sở hữu một nắm đất nào tại Cochinchine”.

Cơ sở cho những kết luận này đến từ hàng loạt báo cáo mật, nhật ký hành trình, lệnh điều động tác chiến và văn kiện chính thức của Bộ Hải quân, Bộ Ngoại giao, Quốc hội Pháp cũng như các tướng lĩnh Pháp phụ trách khu vực Ấn Độ và Đông Nam Á thời bấy giờ. Nhóm nghiên cứu cho rằng những tài liệu này không chỉ phản ánh thực trạng Đại Việt vào thời điểm đó, mà còn hé lộ cách nhìn của chính giới và quân đội Pháp đối với Nguyễn Ánh, đối với triều Tây Sơn, cũng như đối với các toan tính quân sự của Pháp tại khu vực này.

Các báo cáo mật cho thấy Pháp không rõ Nguyễn Ánh đang ở đâu

Một trong những văn bản được xem là then chốt là báo cáo mật đề ngày 18/6/1788 của Bá tước Thomas de Conway – Tổng chỉ huy lực lượng vũ trang Pháp tại Ấn Độ và Đông Nam Á – gửi Bá tước Montmorin, Bộ trưởng Ngoại giao kiêm quyền Bộ trưởng Hải quân Pháp. Bản gốc văn kiện này hiện vẫn được lưu tại ANOM, trong hồ sơ "Expédition de Conway en Cochinchine", và từng được viện dẫn trong một phiên điều trần trước Quốc hội Pháp vào tháng 10/1790.

Theo nhóm nghiên cứu, nội dung báo cáo phản ánh khá rõ cách giới quân sự Pháp nhìn nhận về Nguyễn Ánh vào năm 1788. Conway cho rằng yêu sách của vị vua bị phế truất này không thể đặt ngang hàng với quyền kế vị chính thống như tại các vương triều châu Âu, đồng thời nhấn mạnh rằng Nguyễn Ánh không nắm giữ bất kỳ phần lãnh thổ nào tại Cochinchine.

Theo Chỉ thị mật của Conway cho hiệp sĩ Kersaint chỉ huy chiến hạm frégate La Dryade cùng chiến hạm frégate Le Pandoure ngày 14/8/1788 còn đang lưu trữ tại ANOM – Lưu trữ Quốc gia Pháp về các lãnh thổ hải ngoại và thuộc địa cũ: "Nếu vị vua bị truất ngôi đang ở trên chính con tàu ấy, thì Kersaint không được đưa ông ta về Pondichéry, mà phải cho ông ta lên bờ tại nơi ông ta muốn".

Conway cũng nhận định rằng nếu Nguyễn Ánh thực sự có đất đai và quân đội riêng thì một cuộc viễn chinh sẽ dễ dàng hơn nhiều. Nhưng theo những gì ông thu thập được, Nguyễn Ánh khi đó không có tiền bạc, đất đai lẫn quân lực. Ông thậm chí còn ghi lại lời một nhà truyền giáo người Cochinchine, khiến người ta phải đặt nghi vấn về việc Nguyễn Ánh còn sống hay không.

Ở một đoạn được nhóm nghiên cứu cho là đáng chú ý, Conway đặt câu hỏi về nơi ở của vị vua này và thừa nhận đó là điều không ai biết. Ông cho rằng đây là một nhân vật mà người Pháp chưa tìm ra tung tích, và có lẽ cũng không cần thiết phải tìm. Báo cáo còn nêu rằng ngay cả Bá Đa Lộc cũng không nắm được Nguyễn Ánh đang ở đâu.

Theo kỹ sư Vũ Đình Thanh và Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, những chi tiết này cho thấy vào giai đoạn 1788–1789, giới quân sự Pháp hoàn toàn không xác định được vị trí của Nguyễn Ánh — đồng nghĩa ông không kiểm soát bất kỳ vùng đất nào tại Đại Việt lúc đó. Nhóm nghiên cứu cũng lưu ý rằng Conway từng khẳng định việc Pháp chuẩn bị can thiệp quân sự không nhằm phục vụ lợi ích của Nguyễn Ánh, mà chỉ nhắm tới lợi ích của triều đình Pháp. Đây được xem là căn cứ cho thấy kế hoạch quân sự của Pháp tại Đại Việt trước hết phục vụ lợi ích của chính nước Pháp.

Bất cứ ai cũng có thể tra cứu tại thư viện quốc gia Pháp Gallica để đọc nội dung bản hịch 1792 của Hoàng đế Quang Trung với tuyên bố sẽ bóp nát “lũ mắt rắn xanh", xác chết trôi dạt từ biển Bắc như khúc củi mục.

Một chiến dịch trinh sát quy mô lớn để chuẩn bị đánh Đại Việt

Dựa trên các hồ sơ tại ANOM, nhóm nghiên cứu cho biết Bộ Hải quân Pháp từng huy động nhiều chiến hạm hiện đại bậc nhất thời đó, gồm La Dryade, Le Pandoure (Le Pandour), Le Marquis de Castries (Le Castries), Le Chameau, La Méduse, L'Astrée, La Calypso, La Résolution, La Vénus, La Thétis, cùng nhiều tàu thuộc các lớp flûtes và gabarres.

Một văn kiện đáng chú ý khác là chỉ thị ngày 14/8/1788 của Conway gửi Hiệp sĩ Kersaint, chỉ huy chiến hạm La Dryade. Theo chỉ thị, Kersaint cùng chiến hạm Le Pandoure được giao nhiệm vụ khảo sát toàn bộ bờ biển Cochinchine: các cảng biển, nơi neo đậu, điểm đổ bộ, kho lương, kho đạn, bệnh viện, tuyến vận chuyển pháo binh cũng như điều kiện hành quân trên bộ.

Conway còn yêu cầu tổ chức thẩm vấn người dân Cochinchine qua hệ thống phiên dịch — theo nhóm nghiên cứu, đây rõ ràng là các hoạt động mang tính tình báo quân sự. Đáng chú ý nhất là yêu cầu xác định lực lượng quân đội Cochinchine mà phía Pháp "phải đánh" — một chi tiết mà kỹ sư Thanh và Thượng tướng Hiệu cho rằng thể hiện rõ mục tiêu chuẩn bị cho một chiến dịch quân sự nhắm vào Đại Việt.

Cùng trong văn bản này, Conway còn tính đến một tình huống: nếu Kersaint gặp chiến hạm Le Marquis de Castries và phát hiện "vị vua bị truất ngôi" đang trên tàu, ông không được đưa Nguyễn Ánh về Pondichéry mà chỉ được phép cho lên bờ theo ý muốn của ông ta. Theo nhóm nghiên cứu, chi tiết này cho thấy bộ chỉ huy Pháp khi đó thậm chí còn cân nhắc khả năng Nguyễn Ánh đang di chuyển trên các tàu Pháp ở vùng biển phía Nam Đại Việt.

Ngày 14/3/1789, Kersaint gửi báo cáo cho Bộ trưởng Hải quân Pháp sau khi hoàn thành nhiệm vụ, xác nhận đã trở về từ chuyến khảo sát bờ biển Cochinchine và sẽ gửi kèm nhật ký hành trình cùng hệ thống bản đồ do chính mình thực hiện. Ông cho rằng những dữ liệu thu thập được đủ để dẫn đường an toàn cho hải đội Pháp khi cuộc viễn chinh được triển khai trong tương lai.

Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, AHLLVTND Nguyễn Huy Hiệu và kỹ sư Vũ Đình Thanh cùng nội dung báo cáo mật của Conway 18/06/1788.

Dù được giao nhiệm vụ tìm kiếm, Kersaint cùng hai chiến hạm La Dryade và Le Pandoure vẫn không gặp được Nguyễn Ánh trong suốt hành trình năm 1789.

Một ngày sau đó, trong báo cáo ngày 15/3/1789 gửi Bộ trưởng Hải quân, Conway tiếp tục cập nhật kết quả chuyến khảo sát, đề cập tới các bản đồ mới, nhật ký hành trình cùng những ghi nhận thực địa mà Kersaint mang về. Trên cơ sở đó, Conway bắt đầu tính toán chi phí cho một cuộc viễn chinh, chi phí chiếm đóng, bảo vệ và duy trì các vị trí chiến lược tại Cochinchine, cũng như khả năng kiểm soát các cảng biển trong khu vực — điều mà nhóm nghiên cứu cho là bằng chứng công tác chuẩn bị quân sự của Pháp đã được tiến hành bài bản, có hệ thống.

Từ Gia Định đến đại thắng năm 1789 và cuộc chiến chống Pháp

Bên cạnh các hồ sơ quân sự Pháp, nhóm nghiên cứu còn xem xét vai trò của vùng Gia Định dưới thời Tây Sơn. Theo họ, từ năm 1782, Tây Sơn đã kiểm soát khu vực Nam Bộ và Gia Định; tại đây, Nguyễn Lữ đã tổ chức các nông trường quân đội sản xuất lúa gạo quy mô lớn.

Những nông trường này, do lực lượng quân đội vận hành, tạo ra nguồn lương thực dồi dào cho triều Tây Sơn. Kỹ sư Thanh và Thượng tướng Hiệu cho rằng đây là mô hình mang tính đột phá so với thời đại. Nhờ kiểm soát vùng sản xuất lúa gạo lớn nhất nước, Tây Sơn đã có được nguồn hậu cần chiến lược, phục vụ cả chiến tranh lẫn công tác cứu đói cho dân chúng.

Nhóm nghiên cứu cho biết trong hai năm 1788–1789, khi Thanh Hóa, Nghệ An và Bắc Hà rơi vào nạn đói nghiêm trọng — do tác động của biến đổi khí hậu thời kỳ tiểu băng hà, chiến tranh kéo dài và việc quân Thanh cướp bóc lương thực — Hoàng đế Quang Trung đã huy động một lực lượng hải quân lớn để chở gạo từ Gia Định ra Bắc, có thời điểm dùng tới 400 chiến thuyền cho nhiệm vụ này.

Theo nhóm nghiên cứu, chính nguồn lương thực này đã góp phần cứu đói cho dân Thanh Hóa, Nghệ An, Bắc Hà, đồng thời tạo điều kiện để hàng vạn người gia nhập lực lượng kháng chiến chống quân Thanh — một yếu tố hậu cần được cho là góp phần quan trọng vào chiến thắng mùa xuân năm 1789.

Sau chiến thắng này, nguồn gạo từ Gia Định cùng các chính sách miễn thuế, khuyến nông tiếp tục hỗ trợ Bắc Hà phục hồi sau nạn đói. Nhóm nghiên cứu xem đây là một đóng góp quan trọng của triều Quang Trung đối với đời sống dân cư miền Bắc lúc bấy giờ.

Từ việc tổng hợp tư liệu tại ANOM, Gallica, cùng các nguồn sử liệu Thái Lan, nhà Thanh và một số nguồn khác, kỹ sư Vũ Đình Thanh và Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu đưa ra kết luận rằng Hoàng đế Quang Trung đã thống nhất đất nước từ năm 1789, trong khi các tài liệu mật của Pháp cho thấy đến thời điểm đó, Nguyễn Ánh vẫn chưa có thực lực, chưa kiểm soát lãnh thổ và tung tích cũng chưa được xác định rõ.

Nhóm nghiên cứu cũng dành sự chú ý đặc biệt cho bản Hịch năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung, trong đó nhà vua kêu gọi toàn dân đứng lên chống lại cuộc tấn công bất ngờ từ lực lượng phương Tây. Theo các tác giả, văn kiện này phản ánh bối cảnh cuộc chiến vệ quốc mà triều Tây Sơn phải đối mặt trước thực dân Pháp, bắt đầu từ năm 1792.

Từ những tư liệu gốc còn lưu tại ANOM và Gallica, Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu khuyến khích công chúng tự mình tra cứu để kiểm chứng. Theo ông và kỹ sư Vũ Đình Thanh, những tài liệu này đã góp phần mở ra một cách nhìn khác về giai đoạn cuối thế kỷ XVIII — trong đó vai trò của Hoàng đế Quang Trung được nhấn mạnh ở ba phương diện: thống nhất đất nước, cứu đói cho nhân dân, và lãnh đạo cuộc đấu tranh bảo vệ Đại Việt trước sự can thiệp từ bên ngoài.

Nguồn: laodongxahoi.tcnnld.vn