Chưa giàu đã già: Việt Nam không còn nhiều thời gian

Chính sách dân số không phải là chính sách xã hội đơn thuần, mà là chính sách phát triển quốc gia. Muốn khuyến sinh thành công, trước hết phải giúp người trẻ đủ điều kiện để lập gia đình, sinh con và nuôi con.

Từ thành công giảm sinh đến thách thức già hóa dân số

Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt nhân khẩu học có ý nghĩa quyết định đối với tương lai phát triển đất nước. Trong nhiều năm, chính sách giảm sinh đã góp phần kiểm soát quy mô dân số, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội. Nhưng khi mức sinh ở nhiều địa phương giảm xuống dưới mức thay thế, một bài toán mới và khó hơn đã xuất hiện: già hóa dân số diễn ra với tốc độ rất nhanh trong khi nền kinh tế và hệ thống an sinh xã hội chưa kịp thích ứng.

Nếu nhiều quốc gia phát triển mất từ nửa thế kỷ đến cả thế kỷ để chuyển từ giai đoạn già hóa sang dân số già thì Việt Nam dự báo chỉ mất hơn 20 năm. Khoảng thời gian quá ngắn ấy không cho phép chúng ta chần chừ hay xử lý theo cách ứng phó từng phần.

Thực tế càng đáng lo ngại hơn khi mức sinh tại nhiều địa phương, đặc biệt là TP.HCM, đã giảm xuống khoảng 1,32 con/phụ nữ, thấp hơn rất nhiều so với mức sinh thay thế. Xu hướng này nếu kéo dài sẽ khiến lực lượng lao động suy giảm nhanh, trong khi số người cao tuổi tăng mạnh.

Già hóa dân số vì thế không còn là câu chuyện riêng của ngành dân số hay ngành y tế. Đây là vấn đề tác động trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế, thị trường lao động, quỹ bảo hiểm xã hội, hệ thống chăm sóc sức khỏe và năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi số người tạo ra của cải ngày càng ít đi nhưng số người cần được chăm sóc ngày càng nhiều lên, nguy cơ "chưa giàu đã già" sẽ trở thành hiện thực.

Khuyến sinh không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi

Việc sửa đổi chính sách dân số hay ban hành Luật Dân số là cần thiết nhưng sẽ chưa đủ để đảo ngược xu hướng mức sinh thấp.

Người trẻ hôm nay không ngại sinh con vì thiếu những lời vận động, mà vì họ thiếu điều kiện để nuôi con. Giá nhà ngày càng cao, chi phí giáo dục, y tế, dinh dưỡng và chăm sóc trẻ em liên tục tăng trong khi thu nhập của nhiều gia đình trẻ không theo kịp. Không ít cặp vợ chồng chỉ dám sinh một con, trì hoãn việc sinh con hoặc lựa chọn không sinh con.

Ảnh minh họa

Điều đó cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở nhận thức mà nằm ở chi phí và mức độ an tâm về tương lai.

Đã đến lúc cần thay đổi tư duy hoạch định chính sách. Thay vì chỉ hướng tới mức lương tối thiểu, cần tiến tới mức lương đủ sống và đủ điều kiện nuôi hai con. Đây không đơn thuần là câu chuyện tiền lương mà là một cách tiếp cận mới về phát triển con người. Khi người lao động có thu nhập đủ trang trải cuộc sống, có tích lũy và có niềm tin vào tương lai, họ mới mạnh dạn lập gia đình và sinh con.

Muốn khuyến sinh phải giúp người trẻ đủ điều kiện sống và nuôi con.

Gánh nặng này không thể chỉ đặt lên vai doanh nghiệp thông qua việc tăng lương. Nhà nước cần đóng vai trò điều tiết bằng các chính sách tài khóa và an sinh phù hợp.

Cần điều chỉnh mức giảm trừ gia cảnh đối với người có con theo sát chi phí thực tế; mở rộng hỗ trợ đối với giáo dục mầm non, y tế, nhà ở xã hội và dịch vụ chăm sóc trẻ em; đồng thời phát triển các thiết chế công cộng giúp giảm gánh nặng cho các gia đình trẻ.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy chỉ hỗ trợ bằng tiền chưa chắc đã mang lại hiệu quả. Nhật Bản và Hàn Quốc đã dành nguồn ngân sách rất lớn cho các chương trình khuyến sinh, từ trợ cấp tiền mặt, miễn giảm học phí đến mở rộng hệ thống nhà trẻ. Tuy nhiên, kết quả vẫn chưa như mong muốn vì người trẻ vẫn phải đối mặt với giá nhà cao, áp lực việc làm, thời gian làm việc kéo dài và khó cân bằng giữa công việc với cuộc sống gia đình.

Bài học rút ra là muốn khuyến sinh thành công phải xây dựng được một hệ sinh thái hỗ trợ gia đình, nơi người trẻ cảm thấy việc kết hôn, sinh con và nuôi dạy con không còn là gánh nặng quá sức.

Chính sách dân số phải trở thành chiến lược phát triển quốc gia

Ứng phó với già hóa dân số không thể chỉ giao cho ngành y tế hay cơ quan dân số mà cần được đặt ở tầm chiến lược quốc gia với sự phối hợp đồng bộ của nhiều bộ, ngành.

Nguồn : Sưu tầm phân tích từ thống kê.

Bộ Xây dựng cần đẩy nhanh chương trình nhà ở xã hội cho người trẻ. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần phát triển hệ thống trường mầm non công lập chất lượng với chi phí hợp lý. Chính sách lao động cần hướng tới môi trường làm việc thân thiện với gia đình, tăng tính linh hoạt về thời gian làm việc, mở rộng chế độ nghỉ chăm con cho cả cha và mẹ.

Quan trọng hơn, đầu tư cho chính sách dân số không nên chỉ được nhìn như một khoản chi ngân sách mà phải được coi là đầu tư cho nguồn nhân lực, năng suất lao động và sức cạnh tranh quốc gia.

Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ, thu hút vốn đầu tư hoặc tiếp thu kinh nghiệm quản trị, nhưng không thể nhập khẩu một lực lượng lao động trẻ đủ lớn để bù đắp sự suy giảm dân số trong dài hạn. Con người luôn là nguồn lực quý giá nhất của mọi chiến lược phát triển. Vì vậy, chính sách dân số cũng chính là chính sách phát triển.

Không còn nhiều thời gian để hành động

Việt Nam vẫn còn cơ hội để điều chỉnh trước khi bước vào giai đoạn dân số già sâu, nhưng cơ hội ấy đang thu hẹp rất nhanh. Mỗi năm mức sinh tiếp tục giảm là mỗi năm khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn lại nới rộng thêm.

Nếu không có những quyết sách đủ mạnh ngay từ hôm nay, đất nước sẽ phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động, gia tăng gánh nặng an sinh, suy giảm tốc độ tăng trưởng và giảm sức cạnh tranh trong nhiều thập niên tới.

"Chưa giàu đã già" không còn là một lời cảnh báo mà đang dần trở thành hiện thực. Điều Việt Nam cần lúc này không chỉ là khuyến khích người dân sinh con, mà quan trọng hơn là tạo dựng những điều kiện để họ có thể sinh con, nuôi con và yên tâm xây dựng tương lai. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể hóa giải thách thức già hóa dân số, bảo đảm nguồn nhân lực cho phát triển và giữ vững động lực tăng trưởng của đất nước trong nhiều thập niên tới.