“Chiến dịch diệt chuột ở Hà Nội”: Nhìn lại lịch sử đô thị qua ngôn ngữ truyện tranh

Lấy cảm hứng từ cuốn truyện tranh lịch sử Chiến dịch diệt chuột ở Hà Nội – Đế quốc, dịch bệnh và sự “hiện đại” ở Việt Nam thời Pháp thuộc, chương trình có sự tham gia trao đổi của nhà văn Trương Quý và nhà nghiên cứu văn học Lê Nguyên Long, giảng viên Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Tác phẩm do Giáo sư lịch sử Michael G. Vann và họa sĩ Liz Clarke thực hiện, khai thác một sự kiện có thật trong lịch sử Hà Nội: chiến dịch săn chuột quy mô lớn được chính quyền thuộc địa Pháp triển khai năm 1902 nhằm ứng phó với nguy cơ dịch hạch và tình trạng chuột sinh sôi trong hệ thống cống rãnh thành phố.

Điều khiến câu chuyện trở nên đặc biệt nằm ở cách chiến dịch được triển khai và kết quả trái ngược với kỳ vọng ban đầu. Chính quyền thuộc địa từng treo thưởng cho mỗi con chuột bị tiêu diệt, sau đó chuyển sang hình thức trả thưởng theo số đuôi chuột để tránh phải tiếp nhận quá nhiều xác chuột. Trên giấy tờ, số lượng chuột bị tiêu diệt tăng nhanh, tưởng như chiến dịch đạt hiệu quả vượt mong đợi. Tuy nhiên, thực tế lại hé lộ một nghịch lý: người dân cắt đuôi chuột để nhận tiền thưởng rồi thả chúng trở lại môi trường, thậm chí xuất hiện cả hoạt động đưa chuột từ nơi khác vào Hà Nội và nuôi chuột ở vùng ngoại ô.

Từ một câu chuyện tưởng chừng hài hước, tác phẩm đặt ra những vấn đề sâu sắc về mối quan hệ giữa chính sách quản lý đô thị và đời sống thực tế của người dân. Chiến dịch diệt chuột không đơn thuần là một biện pháp y tế công cộng mà còn phản ánh những bất cập trong cách chính quyền thuộc địa tổ chức, kiểm soát xã hội. Những con số thống kê tưởng như thành tích lại cho thấy khoảng cách giữa mục tiêu quản lý và thực tiễn đời sống.

Tại buổi trò chuyện, các diễn giả cùng gợi mở cách tiếp cận lịch sử đô thị từ những câu chuyện nhỏ, những chi tiết đời thường nhưng có khả năng phản ánh các biến động lớn của xã hội. Qua đó, độc giả có thêm cơ hội nhìn lại Hà Nội đầu thế kỷ XX không chỉ qua những công trình kiến trúc, tuyến phố hay dấu mốc lịch sử, mà còn qua đời sống của cư dân, những khác biệt về điều kiện sinh hoạt và sự phân tầng trong không gian đô thị.

Một điểm đáng chú ý của cuốn sách là cách sử dụng hình thức truyện tranh lịch sử (graphic history) để kể lại câu chuyện quá khứ. Dựa trên tư liệu lịch sử, ảnh chụp và bưu thiếp cổ, họa sĩ Liz Clarke tái hiện không gian Hà Nội đầu thế kỷ XX bằng những khung hình giàu chi tiết, từ đường phố, công trình kiến trúc đến hệ thống cống ngầm và sinh hoạt của người dân. Việc kết hợp hình ảnh với bản đồ, số liệu và lời kể giúp những vấn đề lịch sử vốn có phần phức tạp trở nên trực quan, dễ tiếp cận hơn với độc giả.

Không chỉ mang đến một cách đọc lịch sử mới, chương trình còn cho thấy vai trò của sách trong việc kết nối tri thức với những vấn đề văn hóa, xã hội đương đại. Những câu chuyện từ quá khứ có thể trở thành chất liệu để người đọc suy ngẫm về quá trình phát triển đô thị, quản trị xã hội, vệ sinh môi trường và mối quan hệ giữa chính sách với cộng đồng cư dân.

“Sách-urday – Thứ Bảy cùng sách” là hoạt động do 2045 BOOKS – Nhà xuất bản Kim Đồng xây dựng, hướng tới tạo không gian gặp gỡ giữa độc giả với tác giả, dịch giả và các chuyên gia. Chương trình dự kiến được tổ chức định kỳ vào chiều thứ Bảy cuối cùng mỗi tháng, với những chủ đề khởi nguồn từ sách và mở rộng sang các lĩnh vực khoa học, công nghệ, xã hội, văn hóa và đời sống.

Thông qua những cuộc trò chuyện cởi mở, chương trình góp phần đưa sách đến gần hơn với công chúng, khuyến khích văn hóa đọc và tạo cơ hội để tri thức từ trang sách tiếp tục được lan tỏa trong đời sống. Với chủ đề tháng 10, câu chuyện về chiến dịch diệt chuột năm 1902 đã trở thành một lăng kính độc đáo, giúp độc giả khám phá thêm những lớp trầm tích lịch sử và những vấn đề xã hội ẩn sau diện mạo Hà Nội hôm nay.