Thực hiện nhiệm vụ Bộ Xây dựng giao tại Công văn số 16052/BXD-TCCB, Viện Kiến trúc Quốc gia tổ chức khảo sát theo các tuyến địa bàn, huy động cán bộ chuyên môn về kiến trúc, kết cấu, hạ tầng, bảo tồn, đo đạc và hồ sơ lịch sử. Phạm vi kế hoạch gồm 12 địa điểm thuộc diện khảo sát và một địa điểm được ghi nhận, đánh giá sơ bộ, trải từ Tây Bắc đến khu vực miền Trung.

Đoàn công tác số 1 do TS,KTS Nguyễn Thành Công, Quyền Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia, làm Trưởng đoàn, làm việc với xã Lê Lợi, tỉnh Lai Châu.

Theo phân công kế hoạch, Đoàn công tác số 1 do Quyền Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia Nguyễn Thành Công làm Trưởng đoàn, phụ trách bốn địa điểm tại Điện Biên, Lai Châu và Thái Nguyên. Cụ thể gồm: Nghĩa trang B142 Sam Mứn tại Điện Biên; Nghĩa trang liệt sĩ thanh niên xung phong Chăn Nưa tại Lai Châu; Nghĩa trang các chiến sĩ tự vệ đường sắt Ga Quán Triều và Nghĩa trang Công trường 114 tại Thái Nguyên.

Đoàn công tác Viện Kiến trúc Quốc gia khảo sát tại Nghĩa trang Lê Lợi, tỉnh Lai Châu.

Lịch của đoàn bố trí khảo sát tại Điện Biên, Lai Châu từ ngày 15–17/10; tiếp tục làm việc tại Thái Nguyên trong hai ngày 19–20/10/2026. Tham gia đoàn có lãnh đạo Trung tâm Tư vấn xây dựng, phát triển hạ tầng, khu công nghiệp và khảo sát, kiểm định xây dựng cùng các cán bộ chuyên môn.

Đoàn công tác số 2 do Phó Viện trưởng Trịnh Hồng Việt làm Trưởng đoàn, phụ trách tuyến Hà Tĩnh, Nghệ An và Hải Phòng. Theo lịch trình cập nhật, đoàn bắt đầu chuyến công tác từ chiều 19/10 và thực hiện khảo sát đến ngày 23/10/2026, với tổng cộng năm địa điểm.

Đoàn công tác số 2 do TS.KTS Trịnh Hồng Việt, Phó Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia, làm Trưởng đoàn, phụ trách khảo sát tại Hà Tĩnh, Nghệ An và Hải Phòng.

Danh mục phụ trách của đoàn gồm Nghĩa trang Nam Hương và Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ ngành Giao thông vận tải tại Đồng Lộc, tỉnh Hà Tĩnh; Nghĩa trang Truông Kè tại Nghệ An; Di tích rà phá bom từ trường tại Lục Đầu Giang và Nghĩa trang Bờ Sóng tại Hải Phòng. Trong đó, Đài tưởng niệm tại Đồng Lộc được ghi nhận, đánh giá sơ bộ theo yêu cầu riêng đối với công trình nằm trong quần thể di tích.

Theo lịch trình, ngày 20/10, đoàn khảo sát hai địa điểm tại Hà Tĩnh, sau đó di chuyển đến Nghệ An; ngày 21/10 khảo sát một địa điểm tại Nghệ An. Ngày 23/10, đoàn tiếp tục khảo sát hai địa điểm tại Hải Phòng và trở về Hà Nội, kết thúc chuyến công tác. Thành phần chuyên môn của đoàn có sự tham gia của lực lượng bảo tồn di tích, di sản và mỹ thuật kiến trúc.

Đoàn công tác số 3 do Phó Viện trưởng Nguyễn Thanh Tùng làm Trưởng đoàn, phụ trách bốn nghĩa trang tại Quảng Trị: Xuân Ninh và Vạn Ninh thuộc xã Trường Ninh; Thọ Lộc thuộc xã Bố Trạch; Tân Ấp thuộc xã Tuyên Sơn.

Đoàn công tác số 3 do ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia, làm Trưởng đoàn, khảo sát bốn nghĩa trang tại Quảng Trị.

Theo kế hoạch, đoàn bố trí khảo sát trong các ngày 15–17/10 và ngày 19/10/2026, với sự tham gia của lãnh đạo Trung tâm Kiến trúc miền Trung cùng các cán bộ chuyên môn. Do quy mô phần mộ lớn, đoàn dự kiến tổ chức hai tổ đo vẽ để đáp ứng yêu cầu kiểm đếm, lập sơ đồ và đối chiếu hồ sơ.

Việc phân chia thành ba tuyến giúp các đoàn tập trung làm việc với từng địa phương, từng đơn vị quản lý, đồng thời bảo đảm dữ liệu được thu thập theo hệ thống biểu mẫu và tiêu chí thống nhất. Nhân sự chính thức của các đoàn được xác định tại quyết định thành lập đoàn công tác.

Mỗi địa điểm trong hành trình khảo sát gắn với một phần lịch sử của ngành Giao thông vận tải. Đó là những con người đã tham gia mở đường, bảo đảm giao thông, bảo vệ đường sắt, rà phá bom mìn và giữ vững các tuyến vận tải trong những năm tháng chiến tranh. Những phần mộ, bia ghi danh và công trình tưởng niệm hôm nay lưu giữ dấu tích về sự cống hiến, hy sinh ấy.

Bởi vậy, công việc của các đoàn đòi hỏi sự kết hợp giữa chuyên môn kỹ thuật và thái độ trân trọng đối với lịch sử. Một vết nứt trên nhà bia, một tuyến thoát nước bị hư hỏng hay một dòng chữ đã mờ đều cần được ghi nhận cẩn thận, đánh giá đúng nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng.

Đội ngũ Trung tâm Tư vấn xây dựng, phát triển hạ tầng, khu công nghiệp và khảo sát, kiểm định xây dựng thuộc Viện Kiến trúc Quốc gia thực hiện đo đạc, khảo sát hiện trạng công trình.

Theo nội dung kế hoạch, các đoàn kiểm tra từ cổng, tường rào, đài tưởng niệm, nhà bia đến phần mộ, sân lễ, đường nội bộ, cây xanh, điện chiếu sáng và hệ thống cấp thoát nước. Điều kiện đường vào, nguy cơ ngập lụt, sạt lở, xói lở cũng nằm trong phạm vi xem xét. Đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến sự an toàn của công trình và việc thăm viếng, chăm sóc thường xuyên.

Cùng với khảo sát kiến trúc, kết cấu và cảnh quan, các đoàn thu thập hồ sơ về quá trình hình thành, quy tập, tu bổ và quản lý từng địa điểm. Sơ đồ mộ, danh sách người hy sinh, biên bản bàn giao và thông tin từ người trông coi, cựu thanh niên xung phong, thân nhân là những nguồn cần được đối chiếu.

Sự cẩn trọng này đặc biệt cần thiết khi dữ liệu giữa các nguồn chưa thống nhất. Số lượng phần mộ có thể thay đổi qua các đợt quy tập; thông tin về người hy sinh có thể còn thiếu; hồ sơ quản lý có thể được lưu giữ ở nhiều đơn vị. Khảo sát thực địa là dịp kiểm chứng, bổ sung và hệ thống hóa những thông tin ấy, tạo căn cứ tin cậy cho các bước tiếp theo.

Qua khảo sát, các nghĩa trang cần được tu bổ, nâng cấp nhằm bảo đảm sự trang nghiêm và gìn giữ giá trị tưởng niệm.

Theo dữ liệu nền trong dự thảo, bốn nghĩa trang thuộc tuyến Quảng Trị có tổng cộng 1.388 mộ, được xác định là trọng tâm khảo sát. Khối lượng này đặt ra yêu cầu tổ chức đo vẽ, kiểm đếm theo từng khu, đối chiếu với sơ đồ và hồ sơ quản lý. Các số liệu chỉ có thể trở thành căn cứ đề xuất chính thức sau khi được kiểm chứng đầy đủ.

Đối với Đài tưởng niệm tại Đồng Lộc, cách tiếp cận được dự thảo xác định là ghi nhận, khảo sát sơ bộ và làm việc với đơn vị quản lý. Những đề xuất liên quan phải tôn trọng giá trị lịch sử, đặc điểm công trình và yêu cầu bảo tồn của quần thể di tích.

Nhìn từ góc độ kiến trúc, chất lượng một công trình tưởng niệm được thể hiện ở sự bền vững, trang nghiêm và hài hòa với cảnh quan. Nhìn từ trách nhiệm lịch sử, công trình còn phải gìn giữ được dấu tích, thông tin và ý nghĩa gắn với những người được tưởng nhớ. Hai yêu cầu ấy cần được xem xét đồng thời trong quá trình xây dựng giải pháp.

Kết quả khảo sát sẽ là cơ sở để Viện Kiến trúc Quốc gia tổng hợp, báo cáo và đề xuất Bộ Xây dựng xem xét nhu cầu trùng tu, cải tạo, sửa chữa, nâng cấp tại từng địa điểm. Yêu cầu đặt ra là xác định đúng hạng mục cấp thiết, lựa chọn giải pháp phù hợp và sắp xếp thứ tự ưu tiên có căn cứ.

Những công trình có nguy cơ mất an toàn cần được nhận diện sớm. Những địa điểm đã có dự án cần được đối chiếu để bảo đảm sự phối hợp. Với các hạng mục còn khả năng sử dụng, giải pháp bảo dưỡng, sửa chữa phải được cân nhắc trên cơ sở hiện trạng thực tế. Mỗi quyết định cần hướng đến hiệu quả sử dụng nguồn lực và sự bền vững của công trình.

Tuy nhiên, việc chăm lo các địa chỉ tri ân còn phụ thuộc vào những công việc sau đầu tư. Công trình cần người trông coi, nguồn kinh phí duy tu, hồ sơ được cập nhật và đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng. Nếu thiếu các điều kiện này, những hư hỏng nhỏ có thể kéo dài, làm ảnh hưởng dần đến chất lượng công trình và điều kiện thăm viếng.

Vì thế, kế hoạch khảo sát đồng thời đặt ra yêu cầu tìm hiểu cơ chế quản lý, việc phối hợp giữa doanh nghiệp và địa phương, điều kiện chăm sóc phần mộ và khả năng duy trì hoạt động thường xuyên. Làm rõ trách nhiệm của từng bên sẽ giúp sự quan tâm được tiếp nối sau mỗi đợt tu bổ.

Việc xây dựng dữ liệu thống nhất cũng có ý nghĩa lâu dài. Ảnh hiện trạng, sơ đồ mặt bằng, tọa độ, danh sách mộ và hồ sơ lịch sử, khi được lưu trữ có hệ thống, sẽ hỗ trợ quản lý, tra cứu và theo dõi công trình qua thời gian. Với thân nhân và các đơn vị liên quan, một thông tin được xác minh chính xác có thể mở thêm cơ hội kết nối những hồ sơ còn thiếu.

Các kiến trúc sư Viện Kiến trúc Quốc gia đo đạc, khảo sát và ghi chép chi tiết hiện trạng công trình.

Trong dữ liệu nền của dự thảo vẫn có những phần mộ chưa xác định được thông tin, những hồ sơ cần tiếp tục được rà soát, bổ sung. Điều đó cho thấy trách nhiệm tri ân còn đòi hỏi sự kiên trì của nhiều cơ quan, địa phương, đơn vị và gia đình. Kết quả khảo sát chuyên môn sẽ góp thêm căn cứ cho quá trình phối hợp ấy.

Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ, hành trình của các đoàn công tác bắt đầu từ những việc cụ thể: đến từng địa điểm, kiểm tra từng hạng mục, đối chiếu từng hồ sơ và lắng nghe người đang trực tiếp chăm sóc công trình. Sự chu đáo trong mỗi phần việc sẽ góp phần gìn giữ những nơi yên nghỉ, những địa chỉ tưởng niệm trang nghiêm, để ký ức về các thế hệ cán bộ, công nhân viên và thanh niên xung phong ngành Giao thông vận tải được tiếp nối bằng trách nhiệm của hôm nay.