Ngày 23/10, Dàn nhạc SSO mang đến cuộc đối thoại giữa chuẩn mực và nổi loạn qua gần 300 năm âm nhạc

Từ chuẩn mực Baroque đến những phá cách của âm nhạc đương đại

Điều gì khiến một tác phẩm âm nhạc trở nên đặc biệt: sự tuân thủ những quy tắc đã được định hình qua hàng thế kỷ, hay khả năng vượt qua chính những giới hạn ấy? Đó là câu hỏi được Dàn nhạc Giao hưởng Mặt Trời đặt ra trong đêm hòa nhạc “Rules and Rebellion - Chuẩn mực và Bứt phá”, diễn ra tối 23/10 tại Nhà hát Hồ Gươm.

Với bốn tác phẩm của George Frideric Händel, Johann Sebastian Bach và Louis Andriessen, chương trình đưa khán giả đi qua gần ba thế kỷ âm nhạc phương Tây. Từ những điệu múa cung đình, cấu trúc chặt chẽ của thời kỳ Baroque đến sáng tác đương đại phá bỏ nhiều quy tắc truyền thống, mỗi tác phẩm cho thấy cách các nhà soạn nhạc tìm kiếm sự tự do và dấu ấn cá nhân trong nghệ thuật.

Khi những quy tắc trở thành nền tảng của sáng tạo

Mở đầu chương trình là Water Music – Suite No. 2 in D major, HWV 349 của George Frideric Händel, một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của âm nhạc Baroque. Ra đời năm 1717 để phục vụ chuyến du ngoạn trên sông Thames của Vua George I, Water Music mang đậm không khí lễ hội hoàng gia Anh thế kỷ XVIII.

Tổ khúc số 2 nổi bật với âm thanh rực rỡ của kèn trumpet và horn, những nhịp điệu khỏe khoắn cùng các giai điệu trang trọng, đầy sức sống. Trên nền tảng những điệu múa và cấu trúc quen thuộc, Händel tạo nên các cuộc đối đáp sinh động giữa những nhóm nhạc cụ, đưa người nghe hình dung về một đại tiệc âm nhạc trên sông nước London cách đây hơn 300 năm.

Nếu Händel thể hiện sức sáng tạo qua những giai điệu rực rỡ, Johann Sebastian Bach lại cho thấy vẻ đẹp của sự tinh xảo trong Orchestral Suite No. 2 in B minor, BWV 1067. Tác phẩm được xây dựng từ các điệu múa cung đình Pháp như Rondeau, Sarabande, Bourrée, Polonaise và Menuet. Qua tài năng của Bach, những khuôn mẫu có sẵn trở thành các tiểu phẩm giàu sức biểu cảm, với sự hòa quyện tinh tế giữa cây sáo flute và bộ dây.

Đặc biệt, chương cuối Badinerie là một trong những giai điệu nổi tiếng nhất của Bach. Với tiết tấu nhanh, những chuỗi nốt liên tục đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện, tiếng sáo mang đến cảm giác nhẹ nhàng, dí dỏm và đầy sức sống. Đằng sau vẻ tự nhiên ấy là nghệ thuật tổ chức âm nhạc chặt chẽ, cho thấy sự tự do sáng tạo vẫn có thể nảy nở ngay trong những quy tắc nghiêm ngặt.

Trở lại với Händel, Music for the Royal Fireworks, HWV 351 hứa hẹn đẩy không khí chương trình lên cao. Tác phẩm được sáng tác năm 1749 để chào mừng Hiệp ước Aix-la-Chapelle, đánh dấu sự kết thúc của Chiến tranh Kế vị Áo. Được viết cho một lễ hội ngoài trời của hoàng gia Anh, tác phẩm nổi bật bởi âm thanh mạnh mẽ của kèn đồng, kèn gỗ và bộ gõ.

Sau những giai điệu Baroque, “Rules and Rebellion” đưa khán giả đến một trải nghiệm hoàn toàn khác với Workers Union của nhà soạn nhạc Hà Lan Louis Andriessen, ra đời năm 1975. Nếu các tác phẩm của Händel và Bach được xây dựng trên những quy tắc rõ ràng về giai điệu, hòa âm và phối khí, Workers Union lại chủ động phá bỏ nhiều yếu tố vốn được xem là nền tảng của âm nhạc cổ điển. Andriessen không quy định những nốt nhạc cụ thể mà người biểu diễn phải chơi. Thay vào đó, bản nhạc chỉ xác định nhịp điệu và hướng chuyển động của giai điệu, còn việc lựa chọn cao độ được trao cho các nghệ sĩ.

Tuy nhiên, sự tự do ấy đi kèm yêu cầu khắt khe: toàn bộ nghệ sĩ phải duy trì sự đồng bộ gần như tuyệt đối về nhịp điệu. Những mô hình tiết tấu lặp lại, liên tục thay đổi trọng âm và gia tăng cường độ tạo nên dòng âm thanh mạnh mẽ, dồn dập. Mỗi nhạc công được tự do lựa chọn nốt nhạc, nhưng sức mạnh của tác phẩm chỉ hình thành khi tất cả phối hợp chính xác như một tập thể.

Với “Rules and Rebellion - Chuẩn mực và Bứt phá”, SSO đặt những kiệt tác Baroque bên cạnh một sáng tác táo bạo của thế kỷ XX, tạo nên cuộc đối thoại giữa hai cách tư duy âm nhạc tưởng chừng đối lập. Nếu Händel và Bach tìm thấy sự tự do sáng tạo trong những quy tắc đã được xác lập, Andriessen lại phá bỏ nhiều quy ước để xây dựng một hình thức kỷ luật mới. Qua đó, đêm hòa nhạc cho thấy sức hấp dẫn của nghệ thuật giao hưởng không chỉ nằm ở những chuẩn mực đã tồn tại hàng thế kỷ, mà còn ở khả năng không ngừng đổi mới và vượt qua chính những giới hạn ấy.